Kısa cevap: evet, zorunludur. 6112 sayılı Kanunun 22. maddesi emredicidir — "medya hizmet sağlayıcılar ... bir izleyici temsilcisi görevlendirirler". Maddede istisna, muafiyet veya büyüklük eşiği yoktur; ulusal bir televizyon ile yerel bir radyo aynı yükümlülüğe tabidir.
Maddenin tam metni ne diyor
m.22/1: "Medya hizmet sağlayıcılar, ortak denetim ile öz denetim mekanizmalarının oluşturulması, izleyici ve dinleyicilerden ulaşan şikâyetlerin değerlendirilip kuruluşun yayın kuruluna sunulması ve sonuçlarının takip edilmesi amacıyla en az on yıllık meslekî tecrübeye sahip bir izleyici temsilcisi görevlendirirler. Belirlenen izleyici temsilcisi uygun vasıtalarla kamuoyuna duyurulur ve Üst Kurula bildirilir."
Kanunun aradığı dört unsur
| Unsur | Kanundaki karşılığı | Pratik anlamı |
|---|---|---|
| Nitelik | En az on yıllık meslekî tecrübe | Yeni mezun veya kısa deneyimli bir personel atanamaz |
| Sayı | Bir izleyici temsilcisi | Tek kişi yeterlidir; kurul kurma şartı yoktur |
| Duyuru | Uygun vasıtalarla kamuoyuna duyurulur | İzleyicinin kime başvuracağını bilmesi gerekir |
| Bildirim | Üst Kurula bildirilir | Atama ve değişiklikler RTÜK'e bildirilmelidir |
Temsilcinin görevi: şikâyeti yayın kuruluna taşımak
Madde temsilciye üç işlev yükler ve bunlar birbirinin devamıdır:
- Ortak denetim ve öz denetim mekanizmalarının oluşturulması. Temsilci yalnız şikâyet kutusu değil, kuruluş içi denetim düzeninin kurucusudur.
- Şikâyetlerin değerlendirilip yayın kuruluna sunulması. Kanun muhatabı açıkça belirtir: şikâyet yayın kuruluna gider, halkla ilişkiler biriminde kalmaz.
- Sonuçların takip edilmesi. Yükümlülük şikâyeti iletmekle bitmez; alınan kararın uygulanıp uygulanmadığı izlenir.
Yükümlülüğün ihlali ne sonuç doğurur
m.22, m.32/1'de sayılan ağır bentler arasında değildir. Dolayısıyla ihlali m.32/2 kapsamına girer: "bu Kanunun diğer maddelerinde belirlenen ilke, yükümlülük veya yasaklara aykırı yayın yapan ve/veya bu Kanun hükümleri kapsamında Üst Kurul tarafından belirlenen yükümlülüklerini yerine getirmeyen" kuruluşa, ihlalin tespit edildiği aydan bir önceki aydaki brüt ticarî iletişim gelirinin yüzde birinden yüzde üçüne kadar idarî para cezası verilir. Taban yine radyo için 1.000 TL, televizyon ve isteğe bağlı hizmetler için 10.000 TL'dir.
Kamuoyuna duyurma nasıl yapılır
Kanun "uygun vasıtalarla" der ve yöntemi saymaz. Uygulamada beklenen, izleyicinin kolayca ulaşabileceği bir yerde adın ve iletişim yolunun bulunmasıdır.
- Kuruluşun internet sitesinde ayrı ve ana sayfadan erişilebilir bir sayfa
- Temsilcinin adı, soyadı ve doğrudan bir iletişim kanalı (e-posta veya form)
- Şikâyetin nasıl yapılacağına dair kısa açıklama
- Ekranda veya yayında dönemsel duyuru
Temsilci ile sorumlu müdür aynı kişi olabilir mi
Kanun bunu açıkça yasaklamaz ama iki görevin mantığı birbirine terstir. Sorumlu müdür, m.46/1 uyarınca yayından doğan sorumluluğu taşıyan kişidir; izleyici temsilcisi ise o yayına yönelik şikâyeti değerlendirip yayın kuruluna sunacak kişidir. Aynı kişide birleştiğinde öz denetim işlevi anlamını yitirir. m.22'nin "öz denetim mekanizmalarının oluşturulması" amacı, işlevsel bir ayrılığı gerektirir.
Uygulamadaki karşılığı: medya ombudsmanlığı
İzleyici temsilciliği, basında "okur temsilciliği" veya "ombudsman" olarak bilinen kurumun radyo–televizyon karşılığıdır. 6112 bu kurumu bir tercih değil yükümlülük hâline getirmiştir. Kuruluş için pratik faydası da vardır: şikâyet kuruluş içinde çözülürse, aynı olay cevap ve düzeltme talebine (m.18) veya Üst Kurul denetimine dönüşmeden kapanır.
Şikâyet yollarının tamamını şikâyet yazısında, sorumlu müdür şartlarını sorumlu müdür yazısında ele aldık.