Bir haberde isim yazmak, fotoğraf yayımlamak, kişinin hastalığından veya mahkûmiyetinden söz etmek — bunların her biri 6698 sayılı Kanun anlamında kişisel veri işlemedir. Sorun bu işlemenin yapılıp yapılmadığı değil, hangi rejime tabi olduğudur. Yayın faaliyeti m.28/1-(c) istisnasına girebilir; ama istisna otomatik değildir ve sınırı vardır. Bu yazı önce Kanunun tanım ve şart maddelerini birebir veriyor, sonra istisnanın haberde nerede işlediğini ve nerede kesildiğini somut senaryolarla gösteriyor.
Tanımlar: neyin kişisel veri olduğu (m.3)
6698 m.3/1-(d): “Kişisel veri: Kimliği belirli veya belirlenebilir gerçek kişiye ilişkin her türlü bilgiyi” ifade eder. “Belirlenebilir” kelimesi haberciler için hayatidir: adı yazmasanız bile, verdiğiniz ayrıntılar kişiyi tanınır kılıyorsa o bilgi kişisel veridir. “X ilçesindeki tek diyaliz merkezinin başhekimi” ifadesi ad kadar belirleyicidir.
m.3/1-(e): “Kişisel verilerin işlenmesi: ... elde edilmesi, kaydedilmesi, depolanması, muhafaza edilmesi, değiştirilmesi, yeniden düzenlenmesi, açıklanması, aktarılması, devralınması, elde edilebilir hâle getirilmesi, sınıflandırılması ya da kullanılmasının engellenmesi gibi veriler üzerinde gerçekleştirilen her türlü işlemi” ifade eder. Yani yayımlamak, açıkça bir işleme türüdür — ayrıca arşivde tutmak da öyle.
m.3/1-(ç): “İlgili kişi: Kişisel verisi işlenen gerçek kişiyi” ifade eder. m.2/1 gereği Kanun yalnızca gerçek kişileri korur; bir şirketin, derneğin veya kamu kurumunun kendisine ait bilgiler Kanun kapsamında kişisel veri değildir. Şirket haberinde şirketin cirosu kişisel veri değildir, ancak genel müdürünün maaşı kişisel veridir.
Özel nitelikli veriler: haberin en riskli alanı (m.6)
m.6/1 sayımı kapalı bir listedir: “Kişilerin ırkı, etnik kökeni, siyasi düşüncesi, felsefi inancı, dini, mezhebi veya diğer inançları, kılık ve kıyafeti, dernek, vakıf ya da sendika üyeliği, sağlığı, cinsel hayatı, ceza mahkûmiyeti ve güvenlik tedbirleriyle ilgili verileri ile biyometrik ve genetik verileri özel nitelikli kişisel veridir.”
Haber pratiğinde bu liste doğrudan karşımıza çıkar: adliye haberinde ceza mahkûmiyeti, sağlık haberinde hastalık, protesto haberinde siyasi düşünce ve sendika üyeliği, cemaat haberinde din ve mezhep. Bunların hepsi özel nitelikli veridir.
m.6/3 (7499 sayılı Kanunla değişik) kuralı şöyle kurar: “Özel nitelikli kişisel verilerin işlenmesi yasaktır. Ancak bu verilerin işlenmesi; a) İlgili kişinin açık rızasının olması, b) Kanunlarda açıkça öngörülmesi, c) Fiili imkânsızlık nedeniyle rızasını açıklayamayacak durumda bulunan ... kişinin ... hayatı veya beden bütünlüğünün korunması için zorunlu olması, ç) İlgili kişinin alenileştirdiği kişisel verilere ilişkin ve alenileştirme iradesine uygun olması, d) Bir hakkın tesisi, kullanılması veya korunması için zorunlu olması, e) [sağlık hizmetleri], f) [istihdam ve sosyal güvenlik], g) [vakıf, dernek ve benzeri oluşumların üyelerine yönelik faaliyetleri] halinde mümkündür.”
m.6/4 ayrıca şunu ekler: “Özel nitelikli kişisel verilerin işlenmesinde, ayrıca Kurul tarafından belirlenen yeterli önlemlerin alınması şarttır.” Bu önlemlerin içeriği Kurul kararlarıyla belirlenir.
Genel ilkeler: istisna dışı kalan her işlemenin ölçüsü (m.4)
m.4/2, istisnaya girmeyen her işlemede uyulması zorunlu beş ilkeyi sayar:
- a) Hukuka ve dürüstlük kurallarına uygun olma.
- b) Doğru ve gerektiğinde güncel olma.
- c) Belirli, açık ve meşru amaçlar için işlenme.
- ç) İşlendikleri amaçla bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olma.
- d) İlgili mevzuatta öngörülen veya işlendikleri amaç için gerekli olan süre kadar muhafaza edilme.
Haber sitesi için (b) ve (ç) bentleri ayrı bir ağırlık taşır. “Doğru ve gerektiğinde güncel olma” ilkesi, beraatle sonuçlanan bir dosyanın gözaltı haberinin güncellenmemesi hâlinde ihlal iddiasının zeminini oluşturur. “Bağlantılı, sınırlı ve ölçülü olma” ise haberin konusuyla ilgisi olmayan kişisel ayrıntıların (ev adresi, plaka, aile bireylerinin adı) metinde yer almasını doğrudan hedef alır.
İşleme şartları: istisna yoksa hangi bende dayanırsınız? (m.5)
m.5/1 kuralı koyar: “Kişisel veriler ilgili kişinin açık rızası olmaksızın işlenemez.” m.5/2 ise açık rıza aranmayacak yedi hâli sayar:
- a) Kanunlarda açıkça öngörülmesi.
- b) Fiili imkânsızlık nedeniyle rızasını açıklayamayacak durumda bulunan veya rızasına hukuki geçerlilik tanınmayan kişinin kendisinin ya da bir başkasının hayatı veya beden bütünlüğünün korunması için zorunlu olması.
- c) Bir sözleşmenin kurulması veya ifasıyla doğrudan doğruya ilgili olması kaydıyla, sözleşmenin taraflarına ait kişisel verilerin işlenmesinin gerekli olması.
- ç) Veri sorumlusunun hukuki yükümlülüğünü yerine getirebilmesi için zorunlu olması.
- d) İlgili kişinin kendisi tarafından alenileştirilmiş olması.
- e) Bir hakkın tesisi, kullanılması veya korunması için veri işlemenin zorunlu olması.
- f) İlgili kişinin temel hak ve özgürlüklerine zarar vermemek kaydıyla, veri sorumlusunun meşru menfaatleri için veri işlenmesinin zorunlu olması.
Haber bağlamında en çok tartışılan bentler (d) alenileştirme ve (f) meşru menfaattir. (f) bendinin içindeki “ilgili kişinin temel hak ve özgürlüklerine zarar vermemek kaydıyla” ifadesi, meşru menfaati sınırsız bir gerekçe olmaktan çıkarır: her seferinde bir denge testi yapmanız gerekir.
m.28/1-c istisnası haberde nasıl işler, nerede kesilir?
Yukarıdaki maddelerin hiçbiri, m.28/1-(c) istisnası geçerliyken uygulanmaz — çünkü fıkranın lafzı “Bu Kanun hükümleri ... uygulanmaz” şeklindedir. Ancak bent, istisnayı sekiz kayda bağlar: millî savunma, millî güvenlik, kamu güvenliği, kamu düzeni, ekonomik güvenlik, özel hayatın gizliliği, kişilik hakları ihlal edilmemek ve suç teşkil etmemek. İstisnanın yapısını ayrıntılı olarak gazetecilik faaliyeti ve KVKK istisnası yazısında ele aldık.
Pratik formül şudur: istisna, haberin kendisini değil, kişilik hakkı ile ifade özgürlüğü arasındaki dengeyi test eder. Denge kişilik hakkı lehine bozulduğu anda istisna düşer; o andan itibaren m.4 ilkeleri, m.5 veya m.6 şartları ve m.11 hakları geriye dönük olarak uygulanır. Üstelik m.14/3 gereği kişilik hakları ihlal edilenlerin genel hükümlere göre tazminat hakkı her hâlde saklıdır.
5187 m.21 ile ilişki: KVKK'dan bağımsız bir kimlik yasağı
KVKK istisnasına girmek, 5187 sayılı Basın Kanunu'nun yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. 5187 m.21 “Kimliğin açıklanmaması” başlığıyla süreli yayınlarda belirli hâllerde kimlik açıklamayı doğrudan yasaklar:
- a) Türk Medeni Kanunu'na göre evlenmeleri yasaklanmış olan kimseler arasındaki cinsel ilişkiyle ilgili haberlerde bu kişilerin,
- b) 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun maddede sayılan cürümlerine ilişkin haberlerde mağdurların,
- c) On sekiz yaşından küçük olan suç faili veya mağdurlarının
Madde, bu kişilerin “kimliklerini açıklayacak ya da tanınmalarına yol açacak şekilde” yayın yapanların cezalandırılacağını düzenler. “Tanınmalarına yol açacak şekilde” ibaresi, ismi vermeden yapılan yayınları da kapsar: yüzü buzlanmış ama okulu, sınıfı ve mahallesi verilen bir çocuk pekâlâ tanınabilir hâldedir.
İki rejimi birlikte okuyun: 6698 m.28/1-(c) istisnası geçerli olsa bile, 5187 m.21 kapsamındaki bir yayın suç teşkil ettiği için istisnanın sekizinci kaydını da ihlal eder. Yani 5187 ihlali, aynı anda KVKK istisnasını da düşürür. İki kanunun kesiştiği bu noktayı internet haber sitesi yasal uyum kontrol listesi içinde tek bir kontrol kalemi olarak takip etmek en güvenli yoldur.
Somut senaryolar
| Senaryo | Değerlendirme | Dikkat edilecek hüküm |
|---|---|---|
| Cinsel suç mağdurunun adı veya tanınmasını sağlayacak ayrıntılar | Yayımlanamaz. Suç teşkil ettiği için m.28/1-c istisnası da düşer | 5187 m.21/1-b · 6698 m.28/1-c (suç teşkil etmemek) |
| 18 yaşından küçük suç faili veya mağduru | Kimliği ve tanınmasına yol açacak ayrıntılar yayımlanamaz | 5187 m.21/1-c |
| Tutuklanan sanığın adliye önündeki fotoğrafı | Kamuya açık alanda çekilmiş görüntü; kişilik hakkı dengesi ayrıca kurulmalı. Mahkûmiyet bilgisi özel nitelikli veridir | 6698 m.6/1 · m.28/1-c (kişilik hakları) |
| Beraat sonrası eski gözaltı haberinin arşivde kalması | İstisna korunuyorsa Kanun uygulanmaz; korunmuyorsa m.4/2-b güncellik ilkesi ve m.7 devreye girer | 6698 m.4/2-b · m.7 · m.11/1-e |
| Kamu görevlisinin hastalığı nedeniyle görevden ayrılması | Sağlık verisi özel nitelikli veridir. Kişi kendisi açıklamışsa alenileştirme iradesi sınırı içinde kalınmalı | 6698 m.6/1, m.6/3-ç |
| Kazazedenin hastane kaydından alınan bilgiler | Sağlık verisi; sızdırılan kayıt hukuka aykırı elde edilmiş olabilir | 6698 m.6 · m.28/1-c (suç teşkil etmemek) |
| Miting katılımcısının fotoğrafından siyasi görüş çıkarımı | Siyasi düşünce özel nitelikli veridir; kalabalık görüntüsü ile bireyi öne çıkaran çerçeve farklıdır | 6698 m.6/1 · m.4/2-ç ölçülülük |
| Şirket haberinde yöneticinin ev adresi | Haberin amacıyla bağlantılı değilse ölçülülüğü aşar | 6698 m.4/2-ç |
Yayın öncesi kontrol akışı
HABERDE KİŞİSEL VERİ — YAYIN ÖNCESİ KONTROL
1. TESPİT
[ ] Metinde ad, unvan, adres, plaka, TCKN var mı?
[ ] İsim olmadan da kişi belirlenebilir mi?
(görev, ilçe, işyeri, akrabalık, tek olan sıfat)
[ ] Görsel/video kişiyi tanınır kılıyor mu?
2. ÖZEL NİTELİKLİ VERİ TARAMASI (6698 m.6/1)
[ ] ırk / etnik köken [ ] sağlık
[ ] siyasi düşünce [ ] cinsel hayat
[ ] felsefi inanç [ ] ceza mahkûmiyeti
[ ] din / mezhep / inanç [ ] güvenlik tedbiri
[ ] kılık kıyafet [ ] biyometrik veri
[ ] dernek/vakıf/sendika [ ] genetik veri
Bir tanesi bile işaretliyse -> m.6/3 hukuki sebebini yaz
3. MUTLAK YASAK KONTROLÜ (5187 m.21)
[ ] Cinsel suç mağduru mu? -> kimlik VERME
[ ] 18 yaş altı fail veya mağdur mu? -> kimlik VERME
[ ] Evlenmeleri yasak kişiler arası
cinsel ilişki haberi mi? -> kimlik VERME
NOT: Tanınmaya yol açan ayrıntı da yasak kapsamındadır.
4. ÖLÇÜLÜLÜK (6698 m.4/2-ç)
Her kişisel veri için: bu ayrıntı çıkarılsa haber eksik kalır mı?
HAYIR -> çıkar.
5. GÜNCELLİK (6698 m.4/2-b)
[ ] Dosyanın sonucu takip listesine eklendi
[ ] Beraat/takipsizlik hâlinde habere not düşülecek
6. KAYIT
Yayın kararının gerekçesini künye notu olarak sakla:
tarih / karar veren / dayanak / çıkarılan ayrıntılarBeşinci adımdaki güncelleme yükümlülüğü, ileride gelebilecek kaldırma taleplerinin çoğunu baştan önler. Talep yine de gelirse izlenecek usulü unutulma hakkı ve içerik kaldırma talebi yazılarında bulabilirsiniz. Sitede topladığınız okur verileri ise tamamen ayrı bir rejime tabidir; onun için aydınlatma metni hazırlamanız gerekir.