Yayın dünyasında en yaygın ezberlerden biri şudur: “Gazetecilik KVKK'dan muaftır.” Bu cümlenin iki ayrı sorunu var. Birincisi, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'nun tam metninde “gazetecilik” ve “basın” kelimeleri hiç geçmez. İkincisi, dayanılan istisna koşulsuz değildir: sekiz ayrı kayda bağlıdır ve yalnızca belirli bir işleme türünü kapsar. Bu yazı m.28'i lafzıyla açıyor, iki farklı muafiyet katmanını birbirinden ayırıyor ve haber kuruluşunun hangi faaliyetinin hangi katmana düştüğünü tablolaştırıyor.
Kanunda “gazetecilik” yazmıyor — istisna nasıl kuruluyor?
6698 metninde ne “gazetecilik” ne “basın” ne de “medya” ibaresi bir istisna başlığı olarak yer alır. Haber kuruluşlarının dayandığı hüküm m.28/1-(c) bendidir ve şu ifadeyle kurulur: “... sanat, tarih, edebiyat veya bilimsel amaçlarla ya da ifade özgürlüğü kapsamında işlenmesi.”
Yani gazetecilik faaliyeti bu bendin altına ayrı bir meslek istisnası olarak değil, “ifade özgürlüğü kapsamında işleme” başlığıyla girer. Fark teknik bir ayrıntı değildir, doğrudan pratik sonuç doğurur: istisnanın kapsamı mesleğinizle değil, o somut işleme faaliyetinin ifade özgürlüğü kapsamında kalıp kalmadığıyla belirlenir. Basın kartınızın olması, şirketin ticaret sicilinde “yayıncılık” yazması ya da sitenizin süreli yayın olarak beyan edilmiş olması tek başına hiçbir işlemeyi istisnaya sokmaz.
m.28 iki ayrı muafiyet katmanı kurar
Uygulamada en sık yapılan hata bu iki katmanı birbirine karıştırmaktır. Kanun, aynı maddede birbirinden tamamen farklı iki rejim düzenler: birinci fıkra Kanunun tamamını devre dışı bırakır, ikinci fıkra ise yalnızca üç maddeyi askıya alır.
Katman 1 — m.28/1: TAM muafiyet
Lafız: “MADDE 28- (1) Bu Kanun hükümleri aşağıdaki hâllerde uygulanmaz:” Bentler şunlardır:
- a) Kişisel verilerin, üçüncü kişilere verilmemek ve veri güvenliğine ilişkin yükümlülüklere uyulmak kaydıyla gerçek kişiler tarafından tamamen kendisiyle veya aynı konutta yaşayan aile fertleriyle ilgili faaliyetler kapsamında işlenmesi.
- b) Kişisel verilerin resmi istatistik ile anonim hâle getirilmek suretiyle araştırma, planlama ve istatistik gibi amaçlarla işlenmesi.
- c) Kişisel verilerin millî savunmayı, millî güvenliği, kamu güvenliğini, kamu düzenini, ekonomik güvenliği, özel hayatın gizliliğini veya kişilik haklarını ihlal etmemek ya da suç teşkil etmemek kaydıyla, sanat, tarih, edebiyat veya bilimsel amaçlarla ya da ifade özgürlüğü kapsamında işlenmesi.
- ç) Kişisel verilerin millî savunmayı, millî güvenliği, kamu güvenliğini, kamu düzenini veya ekonomik güvenliği sağlamaya yönelik olarak kanunla görev ve yetki verilmiş kamu kurum ve kuruluşları tarafından yürütülen önleyici, koruyucu ve istihbari faaliyetler kapsamında işlenmesi.
- d) Kişisel verilerin soruşturma, kovuşturma, yargılama veya infaz işlemlerine ilişkin olarak yargı makamları veya infaz mercileri tarafından işlenmesi.
Haber kuruluşunu ilgilendiren bent (c)'dir. Şartları sağlandığında Kanunun hiçbir hükmü uygulanmaz: m.4 genel ilkeler, m.5-6 işleme şartları, m.10 aydınlatma, m.11 ilgili kişinin hakları, m.12 veri güvenliği, m.13-15 başvuru ve şikâyet, m.16 VERBİS, m.18 idari para cezası — hepsi devre dışı kalır.
Katman 2 — m.28/2: KISMİ muafiyet
İkinci fıkranın lafzı bambaşkadır: “(2) Bu Kanunun amacına ve temel ilkelerine uygun ve orantılı olmak kaydıyla veri sorumlusunun aydınlatma yükümlülüğünü düzenleyen 10 uncu, zararın giderilmesini talep etme hakkı hariç, ilgili kişinin haklarını düzenleyen 11 inci ve Veri Sorumluları Siciline kayıt yükümlülüğünü düzenleyen 16 ncı maddeleri aşağıdaki hâllerde uygulanmaz:”
- a) Kişisel veri işlemenin suç işlenmesinin önlenmesi veya suç soruşturması için gerekli olması.
- b) İlgili kişinin kendisi tarafından alenileştirilmiş kişisel verilerin işlenmesi.
- c) Kişisel veri işlemenin kanunun verdiği yetkiye dayanılarak görevli ve yetkili kamu kurum ve kuruluşları ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarınca, denetleme veya düzenleme görevlerinin yürütülmesi ile disiplin soruşturma veya kovuşturması için gerekli olması.
- ç) Kişisel veri işlemenin bütçe, vergi ve mali konulara ilişkin olarak Devletin ekonomik ve mali çıkarlarının korunması için gerekli olması.
| Katman 1 — m.28/1 | Katman 2 — m.28/2 | |
|---|---|---|
| Lafız | “Bu Kanun hükümleri ... uygulanmaz” | “10 uncu, 11 inci ve 16 ncı maddeleri ... uygulanmaz” |
| Kapsam | Kanunun TAMAMI devre dışı | Yalnızca üç madde askıda |
| Gazetecilik/ifade özgürlüğü | BU KATMANDA (bent c) | Bu katmanda değil |
| m.4 genel ilkeler | Uygulanmaz | Uygulanır |
| m.5-6 işleme şartları | Uygulanmaz | Uygulanır |
| m.7 silme/yok etme | Uygulanmaz | Uygulanır |
| m.10 aydınlatma | Uygulanmaz | Uygulanmaz |
| m.11 haklar | Uygulanmaz | Uygulanmaz — ancak zararın giderilmesi hakkı (ğ) hariç |
| m.12 veri güvenliği ve ihlal bildirimi | Uygulanmaz | Uygulanır |
| m.13-15 başvuru, şikâyet, inceleme | Uygulanmaz | Uygulanır |
| m.16 VERBİS | Uygulanmaz | Uygulanmaz |
| m.17-18 suç ve kabahatler | Uygulanmaz | Uygulanır |
| Üst şart | Bendin sekiz kaydına uyulması | Kanunun amacına, temel ilkelerine uygunluk ve orantılılık |
Tam muafiyet koşulsuz değildir: sekiz kayıt
m.28/1-(c) bendi, istisnayı sekiz ayrı “ihlal etmemek / teşkil etmemek” kaydına bağlar. Bunlar seçmeli değil kümülatiftir: biri bile ihlal edilirse istisna düşer ve Kanun tam olarak uygulanır.
- 1) Millî savunmayı ihlal etmemek
- 2) Millî güvenliği ihlal etmemek
- 3) Kamu güvenliğini ihlal etmemek
- 4) Kamu düzenini ihlal etmemek
- 5) Ekonomik güvenliği ihlal etmemek
- 6) Özel hayatın gizliliğini ihlal etmemek
- 7) Kişilik haklarını ihlal etmemek
- 8) Suç teşkil etmemek
Haber sitesi bakımından istisnanın en sık kaybedildiği eşik altıncı ve yedinci kayıtlardır: özel hayatın gizliliği ve kişilik hakları. Kişilik hakkını ihlal eden bir haber, aynı anda hem KVKK istisnasını kaybeder hem de m.14/3 uyarınca genel hükümlere göre tazminat sorumluluğu doğurur — çünkü m.14/3 açıkça “Kişilik hakları ihlal edilenlerin, genel hükümlere göre tazminat hakkı saklıdır” der.
İstisna faaliyete değil, amaca ve kayıtlara bağlıdır
Bendin kurgusunu dikkatle okuyun: koruma altına alınan şey bir meslek değil, bir işleme amacıdır. “Sanat, tarih, edebiyat veya bilimsel amaçlarla ya da ifade özgürlüğü kapsamında işlenmesi” — cümlenin öznesi kişisel verinin işlenmesi, yüklemi ise o işlemenin amacıdır.
Bunun doğrudan sonucu şudur: aynı tüzel kişi, aynı gün içinde hem istisna kapsamına giren hem girmeyen işlemeler yapar. Bir haberde kaynağın adını yayımlamak ifade özgürlüğü kapsamında işlemedir; aynı gazetenin muhabirinin özlük dosyasını tutması değildir. İkisi de aynı şirketin işlemesidir, ama hukuki rejimleri tamamen farklıdır.
Bir haber kuruluşunun yayın dışı veri işlemeleri — insan kaynakları, abone yönetimi, e-posta bülteni, okur yorumu, reklam ve analitik, e-ticaret satışları, etkinlik kayıtları — hiçbir şekilde m.28/1-(c) kapsamında değildir. Bu işlemeler için Kanunun tamamı uygulanır. Nitekim haber sitesinin VERBİS kaydı tartışması da tam bu ayrımdan doğar.
Karar tablosu: hangi faaliyet hangi katmanda?
| Faaliyet | Katman | Uygulanan hükümler |
|---|---|---|
| Haber metninde isim, unvan, beyan kullanımı | m.28/1-c — TAM | Sekiz kayda uyulduğu sürece Kanun uygulanmaz |
| Haberde fotoğraf ve görüntü kullanımı | m.28/1-c — TAM | Aynı; sınır aşılırsa Kanunun tamamı + m.14/3 tazminat |
| Kişinin kendi alenileştirdiği paylaşımın habere alınması | m.5/2-d + m.28/2-b — KISMİ | m.10, m.11 (ğ hariç), m.16 uygulanmaz; m.4, m.5, m.7, m.12, m.13-15, m.17-18 uygulanır |
| Üyelik ve abonelik kaydı | İstisna yok | Kanunun tamamı |
| E-posta bülteni listesi | İstisna yok | 6698'in tamamı + 6563 önceden onay rejimi |
| Okur yorumu, IP ve oturum kayıtları | İstisna yok | Kanunun tamamı |
| Muhabir ve çalışan özlük verileri | İstisna yok | Kanunun tamamı + m.6/3-f istihdam bendi |
| Reklam, analitik, ölçümleme | İstisna yok | Kanunun tamamı |
| Arşiv haberinin silinmesi talebi | İstisna korunuyorsa m.28/1-c | Korunmuyorsa m.7 + m.11/1-e devreye girer |
Son satır özellikle önemlidir: kendisiyle ilgili arşiv haberinin kaldırılmasını isteyen kişinin talebi, ancak istisnanın sekiz kaydından biri ihlal edilmişse KVKK zemininde işlem görür. Talebin nasıl değerlendirileceğini unutulma hakkı yazısında, kaldırma talebine karşı izlenecek usulü ise içerik kaldırma talebi geldiğinde yapılacaklar yazısında ele aldık.
Alenileştirme: en çok işe yarayan kısmi istisna
Haber kuruluşları için m.28/2-(b) uygulamada sık devreye girer: “İlgili kişinin kendisi tarafından alenileştirilmiş kişisel verilerin işlenmesi.” Bu bent yalnızca m.10, m.11 (ğ hariç) ve m.16'yı askıya alır. Aynı olayda m.5/2-(d) de devreye girerek açık rıza aranmasını ortadan kaldırır.
Ancak alenileştirmenin sınırı vardır. Özel nitelikli veriler bakımından m.6/3-(ç), 7499 sayılı Kanunla getirilen hâliyle işlemeyi “ilgili kişinin alenileştirdiği kişisel verilere ilişkin ve alenileştirme iradesine uygun olması” şartına bağlar. Kişinin bir hastalığını destek grubunda paylaşması, o veriyi manşete taşıma iradesi anlamına gelmez. Somut senaryolar için haberde kişisel veri kullanımı yazısına bakın.
İstisna düşerse ne olur?
Sekiz kayıttan biri ihlal edildiği anda muafiyet geriye dönük olarak ortadan kalkar ve o işleme, hiç istisna yokmuş gibi değerlendirilir. Bunun üç somut sonucu vardır: (i) işlemenin m.5 veya m.6'da bir hukuki sebebi bulunmalıdır, yoksa hukuka aykırıdır; (ii) ilgili kişi m.11 haklarını ve m.13 başvuru yolunu kullanabilir, süresinde cevap verilmezse m.14 uyarınca Kurula şikâyet edilebilir; (iii) m.18 idari para cezaları ve m.17 yollamasıyla TCK m.135-140 hükümleri gündeme gelebilir.
Bu nedenle istisnayı bir kalkan değil, bir değerlendirme testi olarak kullanın. Aşağıdaki akış, yayın öncesi hızlı kontrol için kullanılabilir.
m.28 KARAR AKIŞI — YAYIN ÖNCESİ KONTROL
ADIM 1 — Bu bir yayın faaliyeti mi?
HAYIR (İK, abone, bülten, yorum, reklam, analitik)
-> İstisna YOK. Kanunun tamamı uygulanır. DUR.
EVET -> Adım 2
ADIM 2 — İşleme ifade özgürlüğü kapsamında mı?
(Kamuoyunu ilgilendiren bir konuda bilgi verme amacı var mı?)
HAYIR -> İstisna YOK. DUR.
EVET -> Adım 3
ADIM 3 — SEKİZ KAYIT TESTİ (hepsi HAYIR olmalı)
[ ] Millî savunmayı ihlal ediyor mu? .... hayır / EVET
[ ] Millî güvenliği ihlal ediyor mu? .... hayır / EVET
[ ] Kamu güvenliğini ihlal ediyor mu? .... hayır / EVET
[ ] Kamu düzenini ihlal ediyor mu? .... hayır / EVET
[ ] Ekonomik güvenliği ihlal ediyor mu? .... hayır / EVET
[ ] Özel hayatın gizliliğini ihlal ediyor mu? hayır / EVET
[ ] Kişilik haklarını ihlal ediyor mu? .... hayır / EVET
[ ] Suç teşkil ediyor mu? .... hayır / EVET
Tek bir EVET -> İSTİSNA DÜŞER.
-> m.5 / m.6'da hukuki sebep ara
-> yoksa yayımlama veya veriyi çıkar
-> m.14/3 tazminat riski ayrıca değerlendirilir
Hepsi hayır -> m.28/1-c TAM MUAFİYET geçerli
NOT: Bu test yalnızca 6698 içindir.
5187, 5651 ve TCK yükümlülükleri ayrıca uygulanır.Sık yapılan üç hata
- Kurumu bütün olarak muaf saymak. İstisna kuruluşa değil, tek tek işleme faaliyetlerine bakar. Yayın muafiyeti abone veritabanınızı kapsamaz.
- İki katmanı karıştırmak. “m.28'e giriyorum” demek yetmez; birinci fıkraya mı ikinci fıkraya mı girdiğinizi söylemeniz gerekir. Sonuçlar taban tabana zıttır.
- Muafiyeti diğer kanunlardan da muafiyet sanmak. m.28/1-c yalnızca 6698'i devre dışı bırakır. 5187 sayılı Basın Kanunu, 5651 sayılı Kanun ve TCK yükümlülükleri aynen sürer.
Bu üçüncü noktayı özellikle unutmayın: 5187 m.21 belirli hâllerde kimliğin açıklanmamasını ayrıca yasaklar ve bu yasak KVKK istisnasından bağımsızdır. Kuruluşunuzun tüm yükümlülük setini internet haber sitesi yasal uyum kontrol listesi üzerinden takip edin. Sitenizde toplanan okur verileri için gereken aydınlatma metnini ise ayrı bir belge olarak hazırlayın — yayın muafiyeti bu belgenin yerini tutmaz.