Diyetisyen reklam yasağı: Tanıtım ve bilgilendirme kuralları rehberi

Diyetisyenler tanıtım yönetmeliğinin kapsamında mı?

Evet. Yönetmelik m.2 ile sağlık meslek mensupları, özel sağlık kuruluşları ve uluslararası sağlık turizmi aracı kuruluşlarının yaptığı tanıtım ve bilgilendirme faaliyetlerini kapsar. Sağlık meslek mensubu tanımı m.4 içinde hekim, diş hekimi, eczacı, hemşire, ebe ve optisyenin yanında 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San'atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun (ek m.13) ile tanımlanan diğer meslek mensuplarını da içerir. Bu ek maddede diyetisyen, beslenme ve diyetetik alanında lisans eğitimi almış, sağlıklı bireyler için sağlıklı beslenme programları belirleyen, hastalar için hekimin yönlendirmesiyle beslenme programlarını düzenleyen sağlık meslek mensubu olarak tanımlanır. Dolayısıyla bir diyetisyenin sosyal medya hesabı, internet sitesi, broşürü ve basına verdiği demeçler bu yönetmeliğe tabidir.

Kendi muayenehanesini açmış diyetisyenler için ayrıca Sağlık Meslek Mensuplarının Serbest Meslek İcrası Hakkında Yönetmelik m.20 bilgilendirme ve tanıtım faaliyetlerinin tanıtım yönetmeliğine uygun yürütüleceğini söyler ve tıbbi deontolojiye aykırı, insanları yanıltan, yanlış yönlendiren, talep yaratmaya yönelik tanıtım ya da reklam yapılamayacağını açıkça yazar. Bu madde eski tanıtım yönetmeliğine atıf yapar; ancak yeni yönetmeliğin m.13 hükmü, yürürlükten kaldırılan yönetmeliğe yapılan atıfların yeni yönetmeliğe yapılmış sayılacağını belirtir. Yani güncel kurallar yeni yönetmeliktir.

Reklam ile tanıtım arasındaki fark nedir?

Yönetmelik m.4 reklamı, sağlık alanında bir ürünü, hizmeti, kişiyi, kurumu ya da kuruluşu ön plana çıkaran ve tanıtım ve bilgilendirmenin sınırını aşan her türlü faaliyet olarak tanımlar. Sağlık meslek mensupları için tanıtım ve bilgilendirmenin içeriği de aynı maddede sayılmıştır: ana dal ve yan dal uzmanlıkları, akademik unvanlar, danışan kabul edilen zaman ve yer bilgisi ile hizmet verilen sağlık alanıyla ilgili sağlığı koruyucu ve geliştirici nitelikteki bilgiler. Bu listenin dışına taşan, sizi ya da hizmetinizi diğerlerinden üstün gösteren, talep yaratmaya çalışan içerik reklam riskine girer.

Diyetisyen reklam yasağı kapsamında neler yapılamaz?

Yönetmelik m.5 temel ilkeleri tek tek sayar. Aşağıda bir diyetisyenin günlük pratiğinde en çok karşısına çıkacak olanları, kendi sözlerimizle ve hangi bende dayandığını belirterek özetliyoruz.

Unvan ve sertifika kullanımı

En sık yapılan ihlal unvan kullanımıyla ilgilidir. Yönetmelik, 1219 sayılı Kanunla belirlenen ana dal ve yan dal uzmanlıkları dışında, herhangi bir ad altında sertifika ve benzeri eğitim belgelerine dayalı uzmanlık unvanı yazılamayacağını ve kullanılamayacağını söyler. Pratikte bu, bir kurs ya da sertifika programına dayanarak kendinizi belirli bir alanın uzmanı olarak tanıtmamanız gerektiği anlamına gelir. Buna karşılık, Bakanlıkça tescil edilmiş diplomanızdaki alan içinde kalmak kaydıyla aldığınız eğitimlere, Bakanlıkça tescil edilmiş sertifikalara, bilimsel yayınlarınıza, düzenlediğiniz toplantılara, akademik ödüllerinize ve mesleki dernek üyeliklerinize kişisel bilgi olarak yer verebilirsiniz.

Muayenehanesi olan diyetisyenler için Sağlık Meslek Mensuplarının Serbest Meslek İcrası Hakkında Yönetmelik m.19 aynı konuyu tabela ve materyaller açısından düzenler: tabelalarda ve basılı ya da elektronik ortam materyallerinde sağlık meslek mensubunun adı ve unvanı dışında başka bir isim, meslek adı veya uzman ibaresi kullanılamaz. Akademik unvan ise açıkça yazılan meslek unvanından sonra ve aynı ebat, punto ve karakterde olmak şartıyla kullanılabilir. Sosyal medya profil adınızı, site başlığınızı ve kartvizitinizi bu iki kurala göre gözden geçirin.

Kanıtlanmamış yöntemler ve sonuç vaadi

Bir sağlık meslek mensubu tarafından yapılsa bile, doğruluğu bilimsel ve klinik olarak kanıtlanmamış, yerleşik yöntem haline gelmemiş ya da Bakanlıkça tanımlanıp düzenlenmemiş yöntemler hakkında açıklama yapılamaz; bu yöntemlerle hastalıkların tedavi edildiği ya da tedaviye yardımcı olunduğu söylenemez. Bilimsel terimler, araştırma sonuçları, bilimsel yayınlardan alıntılar ve istatistikler de gerçekte olduğundan farklı sonuç doğuracak biçimde sunulamaz. "Garantili", "kesin sonuç", "mucize" gibi ifadeler bu ilkelerle doğrudan çatışır; yönetmeliğin, insanların güvenini kötüye kullanan ya da bilgi eksikliğini istismar eden, bir hizmetin diğerlerinden üstün olduğu algısını yaratan tanıtımı yasaklayan hükmüyle de birleşince risk büyür.

Ücret, kampanya ve hediye

Tanıtım ve bilgilendirme faaliyetlerinde ücret, indirim, kampanya ya da promosyon bilgisine yer verilemez. Sağlık hizmetleri özendirme, çekiliş ve hediye gibi pazarlama faaliyetlerine de konu edilemez. Bu nedenle sosyal medyada çekiliş düzenlemek, "ilk görüşme hediye" gibi duyurular yapmak ya da paket fiyatlarını tanıtım içeriğinde göstermek yönetmelikle bağdaşmaz. Ücret bilgisini danışanın talebi üzerine birebir iletişimde nasıl paylaşacağınız ise ayrı bir konudur; bu konuda tereddüdünüz varsa il sağlık müdürlüğüne danışın.

Yönlendirme

Tanıtım ve bilgilendirmeler, kişiyi bir sağlık meslek mensubuna ya da sağlık kuruluşuna doğrudan veya dolaylı biçimde yönlendirecek içerikte olamaz. Danışmanlık, bilgilendirme, sağlık taraması gibi gerekçelerle yayın ve iletişim kanalları üzerinden belirli bir meslek mensubuna yönlendirme yapılamaz. Muayenehanesi olanlar için Sağlık Meslek Mensuplarının Serbest Meslek İcrası Hakkında Yönetmelik m.21 ayrıca, birimde yapılamayan işlemler için başvuranların sağlık kuruluşlarına yönlendirilemeyeceğini ve bu amaçla anlaşma yapılamayacağını söyler. Bir kurumla ya da meslektaşınızla karşılıklı danışan gönderme anlaşması yapmadan önce bu hükümleri dikkate alın.

Sosyal medyada diyetisyen olarak neler paylaşılabilir?

Yönetmelik m.5 sosyal paylaşım ve internet sitelerindeki tanıtım ve bilgilendirmelerde de aynı ilkelere uyulmasını zorunlu tutar ve önemli bir cümle ekler: ilkelere aykırı tanıtım yapanlar ile bunları paylaşanlar aynı derecede sorumludur. Yani bir danışanın ya da tanıdığınızın hazırladığı ihlalli bir içeriği hesabınızda yeniden paylaşmanız sizi de sorumlu kılar.

• Genel, kanıta dayalı beslenme bilgisi: belirli bir kişiye değil topluma yönelik, sağlığı koruyucu ve geliştirici içerikler.
• Mesleki kimliğiniz: diplomanızdaki unvan, varsa akademik unvanınız, çalıştığınız yer ve danışan kabul bilgileri.
• Bilimsel etkinlikler: katıldığınız ya da düzenlediğiniz toplantılar, yayınlarınız, dernek üyelikleriniz.
• Mesleki yaklaşımınız: danışanla nasıl çalıştığınızı, sonuç vaat etmeden süreç olarak anlatmanız.
• Kaynak gösterilmiş araştırma özetleri: sonuçları olduğundan farklı göstermeden, bağlamıyla birlikte.

Kaçınmanız gerekenler ise bunun tersidir: danışan teşekkürlerini ekran görüntüsüyle paylaşmak, "en iyi" gibi kendinizi diğerlerinden üstün gösteren ifadeler, ürün ve marka gösterimi, ücret ve kampanya duyuruları, sponsorlu ya da ücretli öne çıkarma. Yönetmelik, sağlık meslek mensuplarının sosyal medya platformlarına ve arama motorlarına ücretli, sponsorlu ve öne çıkmaya yönelik olmamak şartıyla kayıt yaptırabileceğini söyler; arama motorlarında kullanılacak anahtar kelimeler ve sonuç sayfasında görünen bilgiler de yönetmelik ilkelerine aykırı olamaz.

Öncesi-sonrası görselleri ve danışan fotoğrafları

Yönetmelik m.7 görsel içerik kullanımını ayrıntılı kurallara bağlar. Öncesi-sonrası görselleri doğrudan yasaklanmış değildir, ancak şartlar o kadar sıkıdır ki çoğu diyetisyen için güvenli yol bu tür paylaşımlardan uzak durmaktır. Yine de kurallar şöyledir:

• Danışana ait görsel ancak danışanın, küçük ya da kısıtlı ise veli veya vasisinin açık rızasıyla kullanılabilir; rıza yönetmelik ekindeki Görsel İçerik Kaydetme ve İşleme Onam Formu ile yazılı ya da elektronik ortamda alınabilir.
• Danışan paylaşılacak görseli önceden görme hakkına sahiptir ve iznini hiçbir şarta bağlı olmadan her zaman geri çekebilir; geri çekme talebi derhal işleme alınmalıdır.
• İzin vermeyen danışana hizmette ve bedelde hiçbir değişiklik olmayacağı güvencesi verilmelidir; izin karşılığında ödeme, indirim ya da hediye verilemez.
• Görseller yanıltıcı makyaj olmadan çekilmeli, sonradan teknolojik değişiklik veya düzeltme uygulanmamalıdır.
• Öncesi ve sonrası görselleri aynı ortam ve teknik şartlarda çekilmeli; işlem tarihi ve görselin çekildiği tarih belirtilmelidir.
• Görselin size ve gerçek bir danışana ait olup olmadığı, alıntıysa kaynağı belirtilmelidir.
• Görsel içerik paylaşımlarında yorum, beğeni ve yeniden paylaşım gibi etkileşimlerin kapatılması zorunludur.
• Paylaşımı sağlık meslek mensubunun kendisi yapmalıdır; başkasının yapması sorumluluğunuzu kaldırmaz. Görseller sponsorlu ya da ücret verilerek yayınlatılamaz.

Yönetmelik ayrıca yurt içi tanıtımlarda kullanılan görsel içeriklerde, cerrahi ya da girişimsel işlemlerde sonuçların kişiden kişiye değişebileceğini belirten özel bir uyarı cümlesine yer verilmesini zorunlu tutar. Bu cümlenin beslenme danışmanlığı görsellerine uygulanıp uygulanmayacağı metinden açıkça anlaşılmıyor; görsel paylaşmayı düşünüyorsanız bu konuyu il sağlık müdürlüğüne sorun. Danışan görselinin aynı zamanda sağlık verisi niteliği taşıyabileceğini de unutmayın; kişisel veri tarafını diyetisyenler için KVKK ve sağlık verisi rehberinde anlatıyoruz.

Danışan yorumları ve teşekkür mesajları

Yönetmelik, basın ve yayın organları, sosyal medya platformları ve internet siteleri gibi mecralarda hasta ya da yakınlarının sağlık hizmetine yönelik teşekkür veya memnuniyet ifadeleri üzerinden reklam niteliğinde paylaşım yapılamayacağını söyler. Görsel içerikler için de aynı yasak, başka mecralarda yapılmış olsa bile bu ifadeler üzerinden görsel paylaşım yapılamayacağı biçiminde tekrarlanır. Bu nedenle danışanlarınızdan gelen teşekkür mesajlarını, yorum ekran görüntülerini ya da "danışanlarımız ne diyor" bölümlerini sitenizde ve hesaplarınızda kullanmayın.

Danışanların sizin kontrolünüz dışındaki platformlarda kendiliğinden yazdığı yorumlar konusunda yönetmelikte özel bir hüküm bulunmuyor. Bizim önerimiz, bu yorumları kendi tanıtımınızda öne çıkarmamanız, yorum karşılığında hiçbir avantaj sunmamanız ve danışanlardan yorum istememenizdir. Belirsiz bir durumla karşılaşırsanız il sağlık müdürlüğünün görüşünü alın.

Ürün, marka ve gıda takviyesi tanıtımı

Yönetmelik, sağlık meslek mensubunun örtülü veya açık olarak firma, ürün ya da marka tanıtımı yapamayacağını ve internet bağlantısı veremeyeceğini açıkça yazar. Bir gıda ürününü, takviyeyi ya da cihazı adıyla öneren paylaşımlar, indirim kodları, ürün kutusunun göründüğü içerikler ve satış bağlantıları bu yasağın içine girer. Muayenehanesi olan diyetisyenler için Sağlık Meslek Mensuplarının Serbest Meslek İcrası Hakkında Yönetmelik m.21 ayrıca, mesleki yetki kapsamındaki listeler dışında birimde ilaç, tıbbi malzeme, kozmetik ürün, gıda takviyesi ve benzeri ürün bulundurulamayacağını ve satılamayacağını söyler.

Gıdalarda sağlık beyanı ise ayrı bir mevzuatla düzenlenir; bir ürünün sağlığa etkisi hakkında ne söylenebileceği konusunu sağlık beyanlı ürün tanıtımı yapılabilir mi yazımızda ele alıyoruz. Diyetisyen olarak en güvenli yol, içeriklerinizde ürün yerine besin ve beslenme ilkeleri üzerinden konuşmaktır.

SMS, e-posta ve telefonla tanıtım

Yönetmelik, kişilerin bilgi ve rızası olmadan kişisel telefonlarının aranamayacağını, mektup, kısa mesaj, e-posta ve sosyal paylaşım araçlarıyla ileti gönderilerek tanıtım ve bilgilendirme yapılamayacağını söyler. Eski danışanlarınıza ya da bir listeden edindiğiniz numaralara toplu tanıtım mesajı göndermek bu hükme aykırıdır. Ticari elektronik iletilerde onay ve kayıt kuralları için İYS nedir ve tacir ve esnafa ticari ileti kuralları yazılarımıza bakabilirsiniz. Randevu hatırlatması gibi danışanın kendi hizmetine ilişkin iletişim ile tanıtım amaçlı ileti birbirinden ayrı tutulmalıdır.

Televizyon, radyo ve basında konuşurken

Diyetisyenler sıkça program konuğu olur. Yönetmelik m.9, radyo ve televizyon kanallarında tanıtım ve bilgilendirme programlarına katılan, konuşma ve açıklama yapan sağlık meslek mensuplarının programdan önce yönetmelik ekindeki taahhütnameyi imzalamasını zorunlu tutar. Taahhütnamenin bir örneği yayın kuruluşunda saklanır. Program içeriği resen ya da şikâyet üzerine, ilgili alandaki meslek mensuplarından oluşturulan bir komisyonca incelenebilir; aykırılık tespit edilirse hem size hem de yayın kuruluşu hakkında işlem yapılabilir. Programda ürün ve marka adı vermemek, sonuç vaadinden kaçınmak ve kendi iletişim bilgilerinizi yönlendirme amacıyla tekrar tekrar vermemek iyi bir başlangıçtır.

İnternet siteniz için zorunlu bir ayrıntı

Yönetmelik, internet sitelerindeki bilgilendirmenin son güncelleme tarihinin ve site editörüne ulaşılabilecek iletişim bilgilerinin açıkça belirtilmesini ister. Blog yazılarınızın ve bilgi sayfalarınızın altına güncelleme tarihi eklemek ve iletişim bilgilerinizi görünür tutmak hem bu kurala uymanızı hem de okurun güvenini sağlar. Sitenin bütün yapısını diyetisyen web sitesi nasıl kurulur rehberinde anlatıyoruz. Sitenizi ve içeriklerinizi tek yerden yönetmek için diyetisyenler için hazırladığımız yazılım da hazırlanıyor; hangi aracı kullanırsanız kullanın içerik bu yazıdaki ilkelere uymalıdır.

Denetim ve yaptırımlar nasıl işler?

Yönetmelik m.11 tanıtım ve bilgilendirme faaliyetlerinin Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü ve il sağlık müdürlüklerince basın ve yayın organları, sosyal medya ve internet siteleri üzerinden düzenli olarak tarandığını söyler. Bakanlık talimatı, resen tespit, ihbar ya da şikâyet üzerine aykırı bulunan faaliyetler denetlenir ve illerde kurulan Sağlıkta Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri İl Değerlendirme Komisyonunda karara bağlanır.

Yaptırımlar m.12 içinde kişinin durumuna göre ayrılır. Sağlık tesisleri için yönetmelik ekindeki idari yaptırım formunda belirtilen yaptırımlar uygulanır. Hekim ve diş hekimi dışında kalan ve mesleğini serbest olarak icra etmeyen sağlık meslek mensupları için Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun çerçevesinde Reklam Kurulunca değerlendirilmek üzere Ticaret Bakanlığına bildirim yapılır. Yetkisiz ya da ruhsatsız sağlık hizmeti sunanların tanıtımları için hem bu bildirim hem de suç duyurusu öngörülür. Mahremiyet ve kişisel veri kurallarına aykırılıkta ise kişisel verilerin korunması mevzuatındaki yaptırım hükümlerine göre işlem yapılır. Yaptırımların türü ve kapsamı yönetmelik ekindeki forma bağlı olduğundan burada ayrıntı vermiyoruz; somut bir durum için bir hukukçuya danışın.

Diyetisyenin günlük tanıtım pratiğinden örnek bir senaryo

Sabah, bir danışanınız size teşekkür mesajı gönderdi ve "paylaşabilirsiniz" dedi. İzin vermiş olsa bile teşekkür ve memnuniyet ifadeleri üzerinden reklam niteliğinde paylaşım yasak olduğu için mesajı paylaşmaz, yalnızca kendisine teşekkür edersiniz. Öğlen, bir firma ürününü tanıtmanız karşılığında iş birliği teklif ediyor; firma ve marka tanıtımı yasak olduğu için teklifi reddedersiniz. Öğleden sonra bir yerel kanal sizi programa davet ediyor; yayından önce taahhütnameyi imzalar, konuşmanızı genel beslenme ilkeleri etrafında kurgular, ürün ve sonuç vaadinden uzak durursunuz. Akşam, hazırladığınız bilgilendirici gönderide kullandığınız araştırmayı kaynak göstererek ve sonuçlarını abartmadan özetler, profil adınızın yalnızca adınız ve meslek unvanınızdan oluştuğunu bir kez daha kontrol edersiniz.

Paylaşmadan önce kontrol listesi

• İçerik bir kişiye değil, topluma yönelik genel ve sağlığı koruyucu bilgi mi?
• Kullandığınız unvan yalnızca diplomanızdaki meslek unvanı ve varsa akademik unvanınız mı?
• Sonuç vaadi, "en iyi" gibi üstünlük ifadesi ya da kanıtlanmamış yöntem anlatımı var mı?
• Ücret, indirim, kampanya, çekiliş ya da hediye bilgisi var mı?
• Bir firma, ürün ya da marka görünüyor mu, satış bağlantısı veriliyor mu?
• Danışan teşekkürü, yorumu ya da görseli kullanılıyor mu; kullanılıyorsa m.7 şartlarının tamamı sağlanıyor mu?
• Paylaşım sponsorlu ya da ücretli öne çıkarma ile mi yayınlanacak?
• Kaynak gösterilen araştırma ve istatistikler olduğu gibi mi aktarılıyor?
• Sitedeki sayfada son güncelleme tarihi ve iletişim bilgisi görünüyor mu?

Sık yapılan hatalar

• Bir sertifika programını tamamladıktan sonra profil adına ya da tabelaya "uzmanı" ibaresi eklemek.
• Danışan teşekkür mesajlarını, yorum ekran görüntülerini ve öncesi-sonrası fotoğraflarını izin alındı diye paylaşmak.
• Sosyal medyada ücretli öne çıkarma kullanmak ya da çekilişle takipçi toplamak.
• Ürün tanıtımı karşılığı iş birliği yapmak, indirim kodu ve satış bağlantısı paylaşmak.
• Eski danışan listesine onay almadan toplu tanıtım mesajı göndermek.
• Başkasının hazırladığı ihlalli içeriği yeniden paylaşmanın sorumluluk doğurmadığını sanmak.
• Programlara çıkmadan önce taahhütnameyi imzalamamak.
• Kurallara uyan meslektaşlarla kıyaslayarak kendini öne çıkaran ifadeler kullanmak.

Sık Sorulan Sorular

Diyetisyenler reklam yapabilir mi?

Hayır, sağlık hizmet sunumunda açık ya da örtülü reklam yasaktır. Ancak yönetmelikteki ilkelere uymak şartıyla tanıtım ve bilgilendirme yapabilirsiniz: unvanınız, çalıştığınız yer, danışan kabul bilgileriniz ve sağlığı koruyucu, geliştirici genel bilgiler bu kapsamdadır.

Diyetisyen sosyal medyada sponsorlu reklam verebilir mi?

Yönetmelik, sağlık meslek mensuplarının sosyal medya ve arama motorlarına ücretli, sponsorlu ve öne çıkmaya yönelik olmamak şartıyla kayıt yaptırabileceğini söyler. Bu nedenle sponsorlu yayın genel kural olarak yönetmelikle bağdaşmaz. Sağlık tesislerine açılışta tanınan sınırlı istisnanın sizin için geçerli olup olmadığını il sağlık müdürlüğüne sorun.

Diyetisyen öncesi-sonrası fotoğraf paylaşabilir mi?

Yönetmelik bu görselleri doğrudan yasaklamıyor, ama yazılı açık rıza, önceden gösterme, geri çekme hakkı, rötuşsuz ve aynı koşullarda çekim, tarihlerin belirtilmesi, etkileşimlerin kapatılması ve sponsorsuz yayın gibi çok sayıda şarta bağlıyor. Ayrıca teşekkür ve memnuniyet üzerinden reklam yasağı da geçerlidir. Çoğu durumda bu paylaşımlardan uzak durmak en güvenli yoldur.

Diyetisyen kendine uzman diyetisyen diyebilir mi?

Sertifika ve benzeri eğitim belgelerine dayalı uzmanlık unvanı yazılamaz. Muayenehane tabelaları ve materyallerinde de ad ve unvan dışında uzman ibaresi kullanılamaz. Akademik unvanınızı ise meslek unvanınızdan sonra ve aynı boyutta yazabilirsiniz. Kendi unvan durumunuzda tereddüt varsa il sağlık müdürlüğüne danışın.

Diyetisyen ücretlerini internet sitesinde yazabilir mi?

Yönetmelik, tanıtım ve bilgilendirme faaliyetlerinde ücret, indirim, kampanya ve promosyon bilgilerine yer verilemeyeceğini söyler. Bu nedenle ücret bilgisini tanıtım içeriklerinde, sosyal medyada ve sitenizin tanıtım sayfalarında yayımlamayın. İnternetten hizmet satışı gibi farklı bir yükümlülükle karşılaşırsanız bu iki kuralın nasıl bağdaştırılacağını bir hukukçuya danışın.

Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.

İlgili içerikler: Online diyetisyenlik nasıl yapılır? · Diyetisyen danışan bulma · Diyetisyen web sitesi · Diyetisyen KVKK ve sağlık verisi · Sağlık beyanlı ürün tanıtımı · İYS nedir?