Dernek ile vakıf farkı nedir? Kuruluş, mal varlığı, organlar ve denetim

Dernek nedir, vakıf nedir?

Medeni Kanun m.56'ya göre dernekler, kanunda belirtilen sayıda gerçek veya tüzel kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmek suretiyle oluşturdukları, tüzel kişiliğe sahip kişi topluluklarıdır. Derneği var eden şey, üyeleri ve onların ortak emeğidir.

Medeni Kanun m.101'e göre ise vakıflar, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan, tüzel kişiliğe sahip mal topluluklarıdır. Bir malvarlığının bütünü veya her türlü geliri ya da ekonomik değeri olan haklar vakfedilebilir. Vakfı var eden şey, amaca ayrılmış mal varlığıdır. Vakıflar Kanunu m.4 de vakıfların özel hukuk tüzel kişiliğine sahip olduğunu belirtir; Medeni Kanuna göre kurulan vakıflar Vakıflar Kanununda "yeni vakıf" olarak adlandırılır ve Medeni Kanun hükümlerine göre kurulup faaliyet gösterir (m.3, m.5).

Dernek ile vakıf farkı: karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo iki yapıyı başlıca konularda yan yana gösterir. Her satırın kaynağı tablonun altındaki açıklamalarda yer alıyor.

Kuruluş ve tüzel kişilik

Dernek kurmak bir bildirim işlemidir. Medeni Kanun m.57 ve Dernekler Kanunu m.3 herkesin önceden izin almaksızın dernek kurabileceğini düzenler; Medeni Kanun m.59'a göre dernek, kuruluş bildirimini, tüzüğünü ve gerekli belgeleri yerleşim yerinin en büyük mülki amirine verdiği anda tüzel kişilik kazanır. İdare belgeleri sonradan inceler ve eksiklik varsa giderilmesini ister.

Vakıf kurmak ise yargısal bir süreçtir. Medeni Kanun m.102'ye göre vakıf kurma iradesi resmî senetle veya ölüme bağlı tasarrufla açıklanır ve vakıf, yerleşim yeri mahkemesi nezdinde tutulan sicile tescil ile tüzel kişilik kazanır. Tescil edilen vakıf ayrıca Vakıflar Genel Müdürlüğünde tutulan merkezî sicile kaydolunur ve Resmî Gazete ile ilan olunur (m.104). Özgülenen malların mülkiyeti ve haklar tüzel kişiliğin kazanılmasıyla vakfa geçer (m.105).

Mal varlığı

Vakfın tanımı mal varlığına dayandığı için kuruluşta yeterli mal ve hak özgülenmesi zorunludur. Vakıflar Kanunu m.5, yeni vakıfların kuruluşunda amaçlarına göre özgülenecek asgari mal varlığının her yıl Vakıflar Meclisince belirleneceğini düzenler. Güncel tutarı Vakıflar Genel Müdürlüğünden öğrenmeniz gerekir; bu yazıda tutar vermiyoruz.

Derneğin kuruluşu için okuduğumuz metinlerde böyle bir mal varlığı şartı yoktur. Dernek gelirleri Medeni Kanun m.99'a göre üye ödentisi, dernek faaliyetlerinden veya malvarlığından elde edilen gelirler ile bağış ve yardımlardan oluşur. Dernek üyelerine kazanç dağıtamaz; dernekten çıkan veya çıkarılan üye dernek malvarlığında hak iddia edemez (Medeni Kanun m.68).

Temel belge ve organlar

Derneğin temel belgesi tüzüktür; zorunlu organları genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur (Medeni Kanun m.72). Genel kurul derneğin en yetkili karar organıdır ve kayıtlı üyelerden oluşur (m.73). Bu yapı, derneği üyelerin demokratik olarak yönettiği bir örgüt hâline getirir: yönetim kurulunu üyeler seçer, tüzüğü üyeler değiştirir, gerekirse derneği üyeler feshedebilir (m.88).

Vakfın temel belgesi vakıf senedidir; senette vakfın adı, amacı, amaca özgülenen mal ve haklar, örgütlenme ve yönetim şekli ile yerleşim yeri gösterilir (Medeni Kanun m.106). Vakfın bir yönetim organının bulunması zorunludur; vakfeden gerekli gördüğü başka organları da senette gösterebilir (m.109). Vakıflar Kanunu m.6, yeni vakıfların yönetim organının vakıf senedine göre oluşturulacağını ve bu organlarda görev alanların çoğunluğunun Türkiye'de yerleşik olması gerektiğini düzenler. Vakfın amacının değiştirilmesi ise Medeni Kanun m.113 uyarınca mahkeme kararıyla mümkündür. Kısacası vakıfta kurucunun iradesi kalıcıdır; dernekte ise yön üyelerin elindedir.

Denetim ve yıllık beyan

Derneklerde iç denetim esastır; denetim kurulu derneğin tüzükteki amaç ve çalışma konularına uygun faaliyet gösterip göstermediğini ve defterlerin mevzuata uygun tutulup tutulmadığını denetler (Dernekler Kanunu m.9). Dernekler her yıl faaliyetlerini ve gelir gider sonuçlarını gösteren beyannameyi mülki idare amirliğine verir; gerekli görülen hâllerde İçişleri Bakanı veya mülki idare amiri derneği kamu görevlilerine denetletebilir (m.19).

Vakıflarda da iç denetim esastır; vakıf yöneticileri iç denetim raporlarını ve sonuçlarını Vakıflar Genel Müdürlüğüne bildirir. Vakıfların amaca ve yasalara uygunluk denetimi Vakıflar Genel Müdürlüğünce yapılır (Vakıflar Kanunu m.33, Medeni Kanun m.111). Vakıf yönetimi; yönetici listesi, faaliyet raporu, bütçe ve bilanço, gayrimenkuller ve mali tablolar gibi bilgileri içeren beyannameyi her yıl kanunda belirtilen süre içinde Genel Müdürlüğe verir (m.32).

Sona erme ve kalan mallar

Dernek genel kurul kararıyla her zaman feshedilebilir (Medeni Kanun m.88); kanunda sayılan hâllerde kendiliğinden sona erer (m.87) veya mahkeme kararıyla feshedilir (m.89). Kalan para, mal ve haklar tüzükte gösterilen esaslara göre tasfiye edilir (Dernekler Kanunu m.15). Vakıf ise amacın gerçekleşmesi olanaksız hâle gelir ve değiştirilmesine de olanak bulunmazsa kendiliğinden sona erer ve mahkeme kararıyla sicilden silinir; yasak amaç hâlinde dağıtılır (Medeni Kanun m.116). Sona eren yeni vakfın kalan mal ve hakları vakıf senedine göre, senette hüküm yoksa mahkeme kararıyla benzer amaçlı bir vakfa geçer (Vakıflar Kanunu m.27).

Bağış, yurt dışı yardım ve iktisadi faaliyet

Her iki yapı da bağış ve yardım kabul edebilir, ancak usuller farklıdır. Dernekler, mülki idare amirliğine önceden bildirimde bulunmak şartıyla yurt dışındaki kişi, kurum ve kuruluşlardan ayni ve nakdi yardım alabilir; nakdi yardımların bankalar aracılığıyla alınması zorunludur. Yurt dışına yapılacak yardımlar da yardımdan önce bildirilir (Dernekler Kanunu m.21). Vakıflar ise yurt içi ve yurt dışındaki kişi ve kuruluşlardan bağış ve yardım alabilir, benzer amaçlı vakıf ve derneklere yardımda bulunabilir; yurt dışıyla nakdi yardımlar banka aracılığıyla yapılır ve sonuç Vakıflar Genel Müdürlüğüne bildirilir (Vakıflar Kanunu m.25). Derneklerde gelir toplama usullerini dernekte aidat ve bağış kabulü, üyeleri dışından yardım toplamayı yardım toplama izni rehberimizde anlatıyoruz.

Vakıflar Kanunu m.26, vakıfların amaçlarını gerçekleştirmeye yardımcı olmak ve gelir temin etmek amacıyla Genel Müdürlüğe bilgi vermek şartıyla iktisadi işletme ve şirket kurabileceğini, bu gelirlerin vakfın amacından başka bir amaca tahsis edilemeyeceğini düzenler. Dernekler Yönetmeliği m.31 de ticari işletmesi bulunan derneklerin bu işletmeleri için ayrıca Vergi Usul Kanunu hükümlerine göre defter tutacağını belirtir. İktisadi faaliyetin vergi sonuçları için mutlaka bir mali müşavire danışın.

Vergi muafiyeti ve kamu yararı konusunda ne biliyoruz?

Dernek ile vakıf karşılaştırmasında en çok sorulan konu vergi muafiyetidir. Dernekler Kanunu m.27'ye göre kamu yararına çalışan dernekler Cumhurbaşkanı kararıyla tespit edilir. Dernekler Yönetmeliği m.48 ve m.49, bu statü için derneğin belirli bir süredir faaliyette bulunması, amacının ve faaliyetlerinin üyeleri dışında toplumun ihtiyaçlarına yönelik olması ve gelirinin yönetmelikte belirtilen ölçüde bu amaçla harcanması gibi şartlar arar.

Vakıflara vergi muafiyeti tanınması ise vergi mevzuatında düzenlenen ayrı bir konudur. Bu yazı için okuduğumuz Medeni Kanun, Dernekler Kanunu ve Vakıflar Kanunu hükümleri, kamu yararı statüsünün veya vergi muafiyetinin hangi vergilerde nasıl sonuç doğurduğunu düzenlemiyor. Bu nedenle "vakıf kurarsam vergi ödemem" ya da "dernek vergiden muaftır" gibi genellemelere dayanarak karar vermeyin; kendi durumunuz için bir mali müşavirle görüşün.

Hangisi kimin için uygun?

Kesin bir doğru yoktur; seçim, girişiminizin neye dayandığına bağlıdır. Aşağıdaki sorular kararınızı netleştirmenize yardımcı olur.

• Girişiminizin gücü insanlardan mı, mal varlığından mı geliyor? Gönüllüler, üyeler ve ortak emek ön plandaysa dernek; amaca ayrılmış kalıcı bir mal varlığı varsa vakıf daha doğal bir yapıdır.
• Kararları kim verecek? Kararların üyelerin genel kurulunda demokratik olarak alınmasını istiyorsanız dernek; kurucunun belirlediği amacın ve yönetim yapısının kalıcı olmasını istiyorsanız vakıf.
• Amaç zamanla değişebilir mi? Dernekte amaç, kanunun aradığı çoğunlukla tüzük değişikliğiyle değiştirilebilir. Vakıfta amaç değişikliği mahkeme kararı gerektirir.
• Kuruluşa ayırabileceğiniz mal var mı? Vakıf kurmak için Vakıflar Meclisinin belirlediği asgari mal varlığını özgülemeniz gerekir; dernekte okuduğumuz metinlerde böyle bir şart yoktur.
• Ne kadar hızlı başlamak istiyorsunuz? Dernek, kuruluş bildirimiyle tüzel kişilik kazanır. Vakıf için resmî senet ve mahkeme tescili gerekir.
• Kiminle muhatap olmak istiyorsunuz? Dernekler mülki idare ve il sivil toplumla ilişkiler müdürlüğüyle, vakıflar Vakıflar Genel Müdürlüğüyle çalışır.

Örnek senaryolar

Bir semtte amatör sporu, kültür etkinliklerini veya bir meslek grubunun dayanışmasını örgütlemek isteyen bir grup için genellikle dernek daha uygun bir başlangıçtır: üyelerin katılımı esastır, yönetim seçimle değişir ve faaliyet alanı zamanla genişleyebilir. Bir ailenin ya da bir şirketin, örneğin burs vermek üzere kalıcı bir fon ayırmak istediği durumda ise vakıf, amacın ve mal varlığının kurucunun iradesine uygun şekilde korunmasını sağlar. Arada kalan durumlarda bir hukukçuyla iki yapının sizin girişiminiz için sonuçlarını konuşmanızı öneririz.

Hangi yapıyı seçerseniz seçin, üye ya da bağışçı kayıtlarını, gelir belgelerini ve toplantı kararlarını düzenli tutmak işin temelidir. Dernek seçenler için dernekler için hazırladığımız yazılım bu düzeni kurmaya yardımcı olmak üzere hazırlanıyor.

Sık yapılan hatalar

• Dernek ile vakfı yalnızca vergi beklentisiyle seçmek ve vergi sonuçlarını bir mali müşavire sormamak.
• Vakıf kurmayı düşünürken asgari mal varlığı şartını ve mahkeme tescili sürecini hesaba katmamak.
• Derneği kurucuların kalıcı kontrolünde kalacak bir yapı sanmak; dernekte yönetimi genel kurul seçer.
• Vakfın amacını ileride kolayca değiştirebileceğini düşünmek.
• Dernekte üyelere kazanç dağıtılabileceğini ya da ayrılan üyenin dernek malvarlığından pay alabileceğini varsaymak.
• Tarihsel kökenli vakıflara ilişkin özel hükümleri yeni kurulacak vakıflara uygulanır sanmak.

Sık Sorulan Sorular

Dernek mi vakıf mı kurmalıyım?

Girişiminiz üyelerin ortak emeğine ve demokratik yönetime dayanıyorsa dernek, amaca kalıcı olarak ayrılmış bir mal varlığına dayanıyorsa vakıf daha uygundur. Karar vermeden önce yukarıdaki soruları kurucularla birlikte cevaplayın ve gerekirse bir hukukçuya danışın.

Vakıf kaç kişiyle kurulur?

Medeni Kanun m.101 vakfı, gerçek veya tüzel kişilerin mal ve hakları bir amaca özgülemesiyle oluşan mal topluluğu olarak tanımlar ve okuduğumuz hükümlerde dernekteki gibi asgari bir kurucu sayısı yer almaz. Vakıfta belirleyici olan kişi sayısı değil, amaca yeterli mal ve hakların özgülenmesidir.

Vakıf kurmak için ne kadar para gerekir?

Vakıflar Kanunu m.5'e göre yeni vakıfların kuruluşunda özgülenecek asgari mal varlığı her yıl Vakıflar Meclisince belirlenir. Güncel tutarı Vakıflar Genel Müdürlüğünden öğrenmeniz gerekir. Dernek kuruluşu için okuduğumuz metinlerde böyle bir şart bulunmaz.

Derneğin mi vakfın mı vergi muafiyeti vardır?

Bu soru vergi mevzuatına bağlıdır ve bu yazı için okuduğumuz kanunlar cevabını vermez. Derneklerin kamu yararına çalışan dernek sayılması Dernekler Kanunu m.27'de düzenlenir, ancak bunun vergi sonuçları ayrı mevzuattadır. Kendi durumunuz için bir mali müşavire danışın.

Dernek üyeleri dernekten kâr payı alabilir mi?

Hayır. Dernek tanımı gereği kazanç paylaşma dışında bir amaç için kurulur (Dernekler Kanunu m.2, Medeni Kanun m.56) ve dernekten çıkan ya da çıkarılan üye dernek malvarlığında hak iddia edemez (Medeni Kanun m.68). Yönetim ve denetim kurulu üyelerine genel kurulun belirlediği ücret ödenebilmesi ise ayrı bir konudur (Dernekler Kanunu m.13).

Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.

İlgili içerikler: Dernek nasıl kurulur? · Dernek tüzüğü · Dernek genel kurulu · Dernek defterleri ve beyanname · Aidat ve bağış kabulü · Yardım toplama izni