Dernek tüzüğü nasıl hazırlanır? Zorunlu maddeler ve kontrol listesi

Dernek tüzüğü neden bu kadar önemli?

Tüzük, derneğin anayasası gibidir. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.58'e göre her derneğin bir tüzüğü bulunur, tüzük kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz ve tüzükte düzenlenmemiş konularda kanun hükümleri uygulanır. Bu son kural pratikte şu anlama gelir: tüzükte yazmadığınız her konuda kanunun genel kuralı devreye girer; bu genel kural sizin derneğiniz için her zaman en uygun çözüm olmayabilir.

Tüzüğün ikinci işlevi faaliyet sınırını çizmektir. 5253 sayılı Dernekler Kanunu m.30'a göre dernekler tüzüklerinde gösterilen amaç ve bu amacı gerçekleştirmek için sürdürüleceği belirtilen çalışma konuları dışında faaliyette bulunamaz. Denetim kurulu da derneğin bu amaç ve çalışma konuları doğrultusunda faaliyet gösterip göstermediğini denetler (m.9). Kısacası tüzükte yazmayan bir faaliyete girişmek, hem iç denetimde hem idari denetimde sorun çıkarır.

Tüzük ayrıca kuruluş belgelerinin merkezindedir: Dernekler Yönetmeliği m.5'e göre kuruluş bildirimine, kurucular tarafından her sayfası imzalanmış tüzük eklenir ve idarenin kuruluş sonrası incelemesi büyük ölçüde tüzük üzerinden yapılır.

Tüzükte bulunması zorunlu hususlar

Dernekler Kanunu m.4, tüzükte belirtilmesi zorunlu hususları sayar. Medeni Kanun m.58 de derneğin adı, amacı, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları ve örgütü ile geçici yönetim kurulunun tüzükte gösterilmesini ister. Aşağıdaki tablo, iki listeyi birleştirerek her husus için yazarken nelere dikkat etmeniz gerektiğini gösterir.

Ad ve merkez maddesi

Derneğin adı tüzükte tam ve tutarlı yazılmalıdır; başvuru, defter ve banka işlemlerinde aynı ad kullanılacaktır. Dernekler Kanunu m.28 ve Dernekler Yönetmeliği m.53, dernek adlarında bazı kelimelerin ancak İçişleri Bakanlığının izniyle kullanılabileceğini düzenler; yönetmelik bu izin için ayrıca derneğin belirli bir süredir faaliyette olması gibi şartlar arar. Yeni kurulan bir dernek için bu tür kelimelerden kaçınmak en pratik yoldur. Kanun m.29 ise başka kuruluşların adını, amblemini, rozetini ve benzeri işaretlerini kullanmayı yasaklar.

Merkez, Kanunun tanımıyla derneğin yerleşim yerinin bulunduğu il veya ilçedir. Tüzükte açık adres yazmak zorunlu değildir; adres değişikliği idareye bildirimle duyurulur (Yönetmelik m.92). Adresi tüzüğe yazarsanız her taşınmada tüzük değişikliği gerekebileceğini hesaba katın.

Amaç ve faaliyet alanı nasıl yazılır?

Tüzüğün en çok emek isteyen bölümü budur. Kanun m.4/b şu unsurları birlikte ister: amaç, bu amaç için sürdürülecek çalışma konuları, çalışma biçimleri ve faaliyet alanı. Bu unsurları birbirinden ayırarak yazmak hem idarenin incelemesini kolaylaştırır hem de ileride hangi faaliyetin tüzüğe uygun olduğunu tartışmayı önler.

Amaç

Amacı tek bir paragrafta, derneğin hangi topluluk için hangi sonucu hedeflediğini söyleyerek yazın. Kazanç paylaşma amacı taşıyan ya da kanunlarla yasaklanmış bir amaç yazılamaz (Kanun m.2, m.30). Bir amaç cümlesinde birbiriyle ilgisiz pek çok hedefi bir araya getirmek, derneğin kimliğini bulanıklaştırır.

Çalışma konuları ve çalışma biçimleri

Çalışma konuları derneğin amaca ulaşmak için hangi alanlarda çalışacağını, çalışma biçimleri ise bunu hangi yollarla yapacağını anlatır. Pratik bir yöntem, derneğin ilk dönemde yapmayı planladığı her faaliyeti bir listeye yazıp tüzükteki maddelerden biriyle eşleşip eşleşmediğini kontrol etmektir. Eşleşmeyen faaliyet varsa ya madde eklenir ya da faaliyetten vazgeçilir.

• Eğitim, kurs, seminer, konferans ve benzeri etkinlikler düzenlemek.
• Yayın çıkarmak, internet sitesi ve dijital içerik hazırlamak.
• Araştırma yapmak, rapor hazırlamak.
• Kamu kurumları ve diğer sivil toplum kuruluşlarıyla ortak proje yürütmek (Kanun m.10 ve m.25 çerçevesinde).
• Amaca uygun taşınır ve taşınmaz edinmek; taşınmaz alım ve satımında genel kurul yetkisi ve yönetim kurulu kararı gerekir (Kanun m.22).
• Yurt içinden ve kanundaki bildirim şartıyla yurt dışından yardım kabul etmek (Kanun m.21).

Bu liste yalnızca biçim örneğidir; derneğiniz bu faaliyetlerin hiçbirini yapmayacaksa tüzüğe yazmayın. Bazı faaliyetler tüzükte yazmanın da ötesinde ayrı bir izin veya şart gerektirir: lokal, yurt ve pansiyon açmak mülki idare amirinin iznine bağlıdır (m.26), sandık kurmak ancak tüzükte yazılı olmak şartıyla mümkündür (m.12), uluslararası faaliyet ve yurt dışında şube açma da tüzükte gösterilen amaçlarla sınırlıdır (m.5). Derneklerin askerliğe veya genel kolluk hizmetlerine hazırlayıcı eğitim faaliyetlerinde bulunması ve üyeleri için üniforma kullanması ise yasaktır (m.30/c).

Faaliyet alanı

Faaliyet alanı derneğin hangi sektörde ve hangi coğrafyada çalışacağını gösterir. Alanı çok dar yazarsanız büyüdükçe tüzük değiştirmek zorunda kalırsınız; çok geniş yazarsanız amaçla bağı kopar. Amacınızla tutarlı, ama birkaç yıl sonraki faaliyetinizi de kapsayacak bir çerçeve seçin.

Üyelik maddeleri

Üyelik, derneklerde en çok uyuşmazlık çıkan konudur. Medeni Kanun bu alanda tüzükle doldurulması gereken bir çerçeve çizer:

• Başvuru ve kabul: Üyelik başvurusu yazılı yapılır, yönetim kurulunca kanunda belirtilen süre içinde karara bağlanır, sonuç başvurana yazıyla bildirilir ve kabul edilen üye üye kayıt defterine işlenir (m.64). Hiç kimse üye olmaya ve hiçbir dernek üye kabul etmeye zorlanamaz (m.63). Tüzükte üyelik için aranan nitelikleri açıkça yazın.
• Çıkma: Her üye yazılı olarak bildirmek kaydıyla dernekten çıkma hakkına sahiptir (m.66). Tüzükte çıkmayı zorlaştıran bir şart yazmayın.
• Çıkarılma: Tüzükte çıkarılma sebepleri gösterilebilir. Sebepler tüzükte gösterilmişse çıkarma kararına bu sebeplerin haklı olmadığı iddiasıyla itiraz edilemez; gösterilmemişse üye ancak haklı sebeple çıkarılabilir (m.67). Bu yüzden çıkarılma sebeplerini somut ve ölçülü yazmanız hem derneği hem üyeyi korur. Genel kurul üyeliğe kabul ve üyelikten çıkarma hakkında son kararı verir (m.80).
• Eşitlik ve oy: Üyeler eşit haklara sahiptir; dernek üyeleri arasında dil, ırk, renk, cinsiyet, din ve mezhep, aile, zümre ve sınıf farkı gözetemez (m.68). Her üyenin genel kurulda bir oy hakkı vardır ve oy şahsen kullanılır; onursal üyelerin oy hakkı yoktur (m.69).
• Ödenti: Üyelerin ödenti verme borcu tüzükle düzenlenir; düzenleme yoksa üyeler zorunlu ödentilere eşit olarak katılır (m.70). Tüzüğe tutar değil, belirleme yöntemi yazılır (Dernekler Kanunu m.4/h).
• Tüzel kişi üyeler: Tüzel kişi üye olduğunda oyunu yönetim kurulu başkanı veya temsille görevlendirdiği kişi kullanır (Dernekler Kanunu m.6).

Üyelik başvuru formunda kişisel veri topluyorsanız, tüzükteki bilgilerle uyumlu bir aydınlatma metni hazırlamanız gerekir; form tarafını iletişim formu ve KVKK aydınlatması yazımızda, dernek özelindeki konuları dernekte üye verisi ve KVKK rehberimizde anlatıyoruz.

Organlar: genel kurul, yönetim kurulu, denetim kurulu

Medeni Kanun m.72'ye göre derneğin zorunlu organları genel kurul, yönetim kurulu ve denetim kuruludur. Dernek başka organlar da oluşturabilir, ancak zorunlu organların görev, yetki ve sorumlulukları bu organlara devredilemez. Tüzükte bir danışma kurulu ya da onur kurulu kurmak isterseniz görevlerini zorunlu organların yetkileriyle çakışmayacak şekilde yazın.

Genel kurul maddesi

Tüzükte genel kurulun ne zaman toplanacağını, nasıl çağrılacağını, görevlerini, oy kullanma ve karar alma usullerini yazmanız gerekir. Medeni Kanun olağan genel kurulun kanunda belirtilen azami aralıkla yapılmasını zorunlu kılar (m.74); tüzükteki toplantı zamanı bu aralığı aşamaz. Toplantı ve karar yeter sayılarında kanunun kuralları esas alınır; tüzük değişikliği ve fesih gibi kararlar için kanun daha yüksek yeter sayılar arar (m.78, m.81). Dernekler Yönetmeliği m.15/A, genel kurulun onaylanmış elektronik sistemler üzerinden yapılabileceğini düzenler; bu yolu kullanmayı düşünüyorsanız tüzükteki usullerin elektronik toplantıya da uygulanacağını hesaba katın. Toplantının işleyişini dernek genel kurulu rehberimizde anlatıyoruz.

Yönetim ve denetim kurulu maddeleri

Yönetim kurulu ve denetim kurulu, kanunda belirtilen asgari asıl ve yedek üye sayısından az olmamak üzere tüzükte belirtilen sayıda üyeden oluşur (Medeni Kanun m.84, m.86). Tüzükte her iki kurulun görev ve yetkilerini, nasıl seçileceğini, toplanma ve karar usulünü, boşalma hâlinde yedeklerin nasıl göreve çağrılacağını yazın. Yönetim kurulu derneğin yürütme ve temsil organıdır (m.85). Yönetim ve denetim kurullarının kamu görevlisi olmayan başkan ve üyelerine ücret verilebilir ve bu ücret genel kurul tarafından tespit edilir; bu kurulların dışındaki üyelere ise hiçbir ad altında karşılık ödenemez (Dernekler Kanunu m.13).

Gelir, borçlanma ve iç denetim maddeleri

Medeni Kanun m.99, dernek gelirlerini üye ödentisi, dernek faaliyetleri sonucunda veya dernek malvarlığından elde edilen gelirler ile bağış ve yardımlar olarak sayar. Tüzükteki gelir kaynakları maddesini bu çerçevede, derneğinizin gerçekten kullanacağı kalemlerle yazın. Borçlanma maddesinde hangi organın, hangi amaçla ve hangi sınırlar içinde borçlanma kararı alabileceğini belirtin; ölçüsüz borçlanma derneğin kendiliğinden sona erme sebepleri arasında sayılan borç ödemede acze düşme riskini doğurur (Medeni Kanun m.87).

İç denetim maddesi, Dernekler Kanunu m.9'daki çerçeveye uygun olmalıdır: derneklerde iç denetim esastır; genel kurul, yönetim kurulu veya denetim kurulu denetim yapabileceği gibi bağımsız denetim kuruluşlarına da denetim yaptırılabilir, ancak bu denetim kurulunun yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. Denetim kurulu, tüzükte tespit edilen esas ve usullere göre ve kanundaki azami aralığı aşmadan denetim yapar, sonuçları yönetim kuruluna ve genel kurula raporla sunar.

Tüzük değişikliği nasıl yapılır?

Tüzüğün ne şekilde değiştirileceği tüzükte yazılı olmalıdır (Kanun m.4/k). Değişiklik genel kurulda görüşülür; Medeni Kanun tüzük değişikliği için hem toplantı yeter sayısında hem de karar yeter sayısında olağan kararlardan daha yüksek bir çoğunluk arar (m.78, m.81). Değişiklik önerisinin gündemde yer alması ve üyelere çağrıyla birlikte duyurulması, toplantıda tartışma çıkmasını önler.

Değişiklik kabul edildikten sonra idareye bildirim yapılır. Dernekler Yönetmeliği m.17 ve m.92'ye göre genel kurul toplantı tutanağı, tüzüğün değişen maddelerinin eski ve yeni şekli ve her sayfası yönetmelikte belirtilen sayıda yönetim kurulu üyesince imzalanmış tüzüğün son şekli, genel kurul sonuç bildirimiyle birlikte yönetmelikte belirtilen süre içinde mülki idare amirliğine verilir.

Fesih ve tasfiye maddesi

Kanun m.4/l, derneğin feshi hâlinde mal varlığının nasıl tasfiye edileceğinin tüzükte yazılmasını ister. Bu madde boş bırakılır ya da konu genel kurulun kararına bırakılır ve genel kurul karar alamazsa, Kanun m.15'e göre derneğin para, mal ve hakları mahkeme kararıyla derneğin amacına en yakın ve kapatıldığı tarihte en fazla üyeye sahip derneğe devredilir. Mal varlığının hangi kuruluşa devredileceğini tüzükte açıkça yazmak, bu belirsizliği ortadan kaldırır. Tasfiyenin nasıl yürütüleceği Dernekler Yönetmeliği m.89'da ayrıntılı olarak düzenlenmiştir.

Tüzük hazırlama kontrol listesi

• Kanun m.4 ve Medeni Kanun m.58'de sayılan hususların her biri tüzükte ayrı ve açık bir maddeyle karşılanıyor.
• Amaç, çalışma konuları, çalışma biçimleri ve faaliyet alanı ayrı ayrı yazılmış; ilk dönemde planlanan her faaliyet bir maddeyle eşleşiyor.
• Dernek adında izne bağlı bir kelime veya başka bir kuruluşa ait ad ve işaret yok.
• Üyelik başvurusu, kabul, çıkma ve çıkarılma sebepleri açık; çıkmayı zorlaştıran şart yok.
• Yönetim ve denetim kurullarının asıl ve yedek üye sayıları kanundaki asgari sayıların altında değil.
• Genel kurulun olağan toplantı zamanı kanundaki azami aralığı aşmıyor; yeter sayılar kanunun altına inmiyor.
• Aidatın tutarı değil, belirlenme şekli yazılmış.
• Borçlanma ve iç denetim usulleri belirlenmiş.
• Tüzük değişikliği usulü ve fesih hâlinde malların devredileceği yer açıkça yazılmış.
• Geçici yönetim kurulu üyeleri tüzükte gösterilmiş.
• Tüzüğün her sayfası kurucular tarafından imzalanmaya hazır.

Tüzüğü yazarken üyelik, aidat ve genel kurul maddelerini günlük işleyişte nasıl takip edeceğinizi de düşünün. Tüzükteki kurallar, üye kayıtlarınızda ve toplantı hazırlığınızda doğrudan karşılık bulacaktır; dernekler için hazırladığımız yazılım da bu işleyişi kolaylaştırmak için hazırlanıyor.

Sık yapılan hatalar

• Başka bir derneğin tüzüğünü adını değiştirerek kopyalamak; amaç ve faaliyetler derneğinize uymadığında ya iş yapamaz ya da tüzük dışına çıkarsınız.
• Amaç maddesini çok genel yazmak ve çalışma biçimlerini hiç saymamak.
• Yönetim kurulu üye sayısını kanundaki asgari sayının altında belirlemek.
• Üyelikten çıkmayı yönetim kurulu onayına ya da başka şartlara bağlamak.
• Çıkarılma sebeplerini "derneğin itibarını zedeleyen davranış" gibi ölçüsü belirsiz ifadelerle bırakmak.
• Aidat tutarını rakamla tüzüğe yazmak ve her değişiklikte tüzük değiştirmek zorunda kalmak.
• Fesih hâlinde malların kime devredileceğini yazmamak.
• Tüzük değişikliğinden sonra idareye bildirim yapmayı unutmak.

Sık Sorulan Sorular

Dernek tüzüğü nasıl yazılır?

Dernekler Kanunu m.4 ve Medeni Kanun m.58'deki zorunlu hususları bir iskelet olarak alın, her birini derneğinizin gerçek amacına ve işleyişine göre açık maddelerle doldurun. Yazdıktan sonra planladığınız faaliyetlerin tüzükte karşılığı olup olmadığını ve organ sayılarının kanundaki asgari sınırları karşılayıp karşılamadığını kontrol edin.

İnternetteki örnek dernek tüzüğünü kullanabilir miyim?

Örnek bir tüzüğü yapıyı anlamak için okuyabilirsiniz, ancak olduğu gibi kullanmanızı önermeyiz. Örnek metinler güncel mevzuattaki değişiklikleri yansıtmayabilir ve sizin amacınızı, faaliyetlerinizi ve organ yapınızı doğru anlatmaz. Tüzükte yazmayan faaliyeti yapamayacağınızı unutmayın.

Dernek tüzüğü noterden onaylatılmalı mı?

Dernekler Yönetmeliği m.5, kuruluş bildirimine kurucular tarafından her sayfası imzalanmış tüzüğün eklenmesini ister; okuduğumuz güncel metinde kuruluşta tüzük için ayrıca noter onayı şartı yer almıyor. Başvuru öncesinde istenen belgeleri il sivil toplumla ilişkiler müdürlüğünden teyit etmeniz en güvenli yoldur.

Tüzükte yazmayan bir konu çıkarsa ne olur?

Medeni Kanun m.58'e göre tüzükte düzenlenmemiş konularda kanun hükümleri uygulanır. Dernekler Kanunu m.36 da Dernekler Kanununda hüküm bulunmayan hâllerde Medeni Kanunun uygulanacağını belirtir. Ancak tüzükte yer almayan bir faaliyeti yürütemeyeceğiniz için, faaliyet alanında boşluk varsa tüzük değişikliği gerekir.

Dernek tüzüğü nasıl değiştirilir?

Tüzükte yazılı usule göre genel kurulda, kanunun tüzük değişikliği için aradığı daha yüksek toplantı ve karar yeter sayısıyla karar alınır. Ardından genel kurul tutanağı, değişen maddelerin eski ve yeni şekli ve tüzüğün son hâli genel kurul sonuç bildirimiyle birlikte mülki idare amirliğine verilir (Yönetmelik m.17, m.92).

Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.

İlgili içerikler: Dernek nasıl kurulur? · Dernek genel kurulu · Dernek ve vakıf farkı · Aidat ve bağış kabulü · Üye verisi ve KVKK · İletişim formu ve KVKK