Kısa cevap: evet. 6112 m.8/1-m, yayın hizmetlerinin "Türkçenin, özellikleri ve kuralları bozulmadan doğru, güzel ve anlaşılır şekilde kullanılmasını sağlamak zorunda" olduğunu söyler ve cümleyi şöyle bitirir: "dilin düzeysiz, kaba ve argo kullanımına yer verilemez."
Bendin iki yüzü
| Yön | Kanundaki ifade | Anlamı |
|---|---|---|
| Olumlu yükümlülük | Türkçenin özellikleri ve kuralları bozulmadan doğru, güzel ve anlaşılır kullanılmasını sağlamak zorundadır | Yayıncı aktif bir özen borcu altındadır |
| Olumsuz yasak | Dilin düzeysiz, kaba ve argo kullanımına yer verilemez | Üç ayrı ölçüt: düzeysizlik, kabalık, argo |
Bent üç ayrı sıfat kullanır ve bunlar eşanlamlı değildir. Argo olmayan ama kaba bir ifade de, kaba olmayan ama düzeysiz bir kullanım da bendin kapsamındadır.
Yaptırım hangi bantta
m.8/1-m, m.32/1'de sayılan ağır bentler arasında değildir. Dolayısıyla ihlali m.32/2'ye tabidir: ihlalin tespit edildiği aydan bir önceki aydaki brüt ticarî iletişim gelirinin yüzde birinden yüzde üçüne kadar idarî para cezası; radyo için 1.000 TL, televizyon ve isteğe bağlı hizmetler için 10.000 TL'den az olamaz.
Ama tekrar edilirse tablo değişir
m.32/5'in ikinci kolu, m.8/1'in (a), (b) ve (d) dışındaki bentleri için ayrı bir merdiven kurar: yaptırım kararının tebliğinden itibaren bir yıl içinde yirmiden fazla ihlal edilirse yayın beş güne kadar durdurulur; aynı ihlalin tekrarında beş günden on güne kadar durdurma; ihlalin ikinci tekrarında yayın lisansının iptali.
Canlı yayında kim sorumlu
Yayından doğan sorumluluk m.46/1'de düzenlenir: "Yayından doğan sorumluluk yayını yöneten veya programı yapanla birlikte sorumlu müdüre aittir. Bu hüküm yayın kuruluşunun bu Kanundan doğan sorumluluklarını ortadan kaldırmaz."
Yani konuğun ağzından çıkan kaba bir ifade, sorumluluğu kendiliğinden konuğa aktarmaz. Yayını yöneten kişi ile sorumlu müdür, kuruluşla birlikte sorumludur. Bu yüzden canlı yayında gecikmeli yayın (delay) ve müdahale yetkisi teknik bir tercih değil, hukukî bir tedbirdir.
Argo ile hakaret aynı şey değil
İki farklı hüküm karıştırılıyor. Kaba veya argo bir ifade m.8/1-m kapsamındadır. Ancak ifade belirli bir kişiye yönelirse m.8/1-ç devreye girer: yayın hizmetleri "insan onuruna ve özel hayatın gizliliğine saygılı olma ilkesine aykırı olamaz, kişi ya da kuruluşları eleştiri sınırları ötesinde küçük düşürücü, aşağılayıcı veya iftira niteliğinde ifadeler içeremez."
| Durum | Bent | Yaptırım grubu | Ek sonuç |
|---|---|---|---|
| Genel olarak kaba, düzeysiz, argo dil | m.8/1-m | m.32/2 (%1–%3) | — |
| Kişiye yönelik küçük düşürücü, aşağılayıcı ifade | m.8/1-ç | m.32/2 (%1–%3) | Kişinin cevap ve düzeltme hakkı doğar (m.18); ayrıca maddi ve manevi tazminat sorumluluğu (m.18/6) |
| Müstehcenlik | m.8/1-n | m.32/1 (%2–%5) | Program beş keze kadar durdurulur |
Cevap ve düzeltme boyutu
m.18/1 uyarınca gerçek ve tüzel kişiler, kendileri hakkında şeref ve haysiyetlerini ihlâl edici veya gerçeğe aykırı yayın yapılması hâlinde yayın tarihinden itibaren altmış gün içinde düzeltme ve cevap yazısını gönderir; kuruluş bunu yedi gün içinde, yayının yapıldığı saatte ve programda yayınlar. m.18/6 uyarınca kişilik haklarını ihlâl eden yayınlardan doğan maddi ve manevi zarardan kuruluş ile programın yapımcısı müştereken ve müteselsilen sorumludur.
Pratik önlemler
- Canlı yayınlarda gecikmeli yayın ve kesme yetkisi tanımlı olsun; yetkinin kimde olduğu yazılı olmalı.
- Konuk brifingi yayın öncesi verilsin ve kayda geçirilsin.
- Sunucu ve yapımcılar için dil ilkeleri yazılı bir belge hâline getirilsin.
- Yayın kaydı m.25/1 uyarınca bir yıl saklanır; ihlal iddiasında savunmanın dayanağı bu kayıttır.
- İzleyici temsilcisine ulaşan dil şikâyetleri m.22 uyarınca yayın kuruluna sunulsun.
Yayın dili tercihini dil yazısında, sorumluluğun dağılımını canlı yayın yazısında ele aldık.