Yapay Zekâ ile Üretilen Görsel Haberde Kullanılabilir mi?

Tartışmanın zemini: kanunda fiilen ne var?

Yapay zekâ tartışması, kanunun üç genel hükmü üzerinden yürür. Bunlar yapay zekâya atıf yapmaz; ama "eser nedir" ve "eser sahibi kimdir" sorularına verdikleri cevaplarla tartışmanın çerçevesini kurar.

FSEK m.1/B — Eser ve eser sahibi tanımı

Madde 1/B – (Ek: 21/2/2001 - 4630/2 md.)
Bu Kanunda geçen tanımlardan;

a) Eser: Sahibinin hususiyetini taşıyan ve ilim ve edebiyat, musiki,
   güzel sanatlar veya sinema eserleri olarak sayılan her nevi fikir ve
   sanat mahsullerini,

b) Eser sahibi: Eseri meydana getiren (…) kişiyi,

...ifade eder.

[Dipnot] 3/3/2004 tarihli ve 5101 sayılı Kanunun 28 inci maddesiyle bu
bentte yer alan "gerçek" ibaresi madde metninden çıkarılmıştır.

Kanun metninin söylediği bundan ibarettir: eser olmak için "sahibinin hususiyetini taşıma" ve kanunda sayılan dört kategoriden birine girme şartı birlikte aranır; eser sahibi ise "eseri meydana getiren kişi"dir. 2004 yılında 5101 sayılı Kanun'un 28 inci maddesiyle bu bentteki "gerçek" ibaresi metinden çıkarılmıştır. Metinde bunun ötesinde bir açıklama yoktur.

FSEK m.8 — Eser sahibi kimdir

Madde 8 – (Değişik: 21/2/2001 - 4630/5 md.)

Bir eserin sahibi, onu meydana getirendir.

Bir işlenmenin ve derlemenin sahibi, asıl eser sahibinin hakları mahfuz
kalmak şartıyla onu işleyendir.

Sinema eserlerinde; yönetmen, özgün müzik bestecisi, senaryo yazarı ve
diyalog yazarı, eserin birlikte sahibidirler. Canlandırma tekniğiyle
yapılmış sinema eserlerinde, animatör de eserin birlikte sahipleri
arasındadır.

m.8 sahipliği "meydana getirme" fiiline bağlar. m.1/B-a ise eser olmanın şartını "sahibinin hususiyetini taşıma" olarak koyar. Yani kanun, eseri bir sahip ve onun hususiyeti üzerinden tanımlar. Kanun bunun ötesinde yapay zekâ çıktısına dair bir kural içermez.

FSEK m.13 — Eser sahibinin hakları, genel olarak

m.13 f.1: "Fikir ve sanat eserleri üzerinde sahiplerinin mali ve manevi menfaatleri bu kanun dairesinde himaye görür." f.2: "Eser sahibine tanınan hak ve salahiyetler eserin bütününe ve parçalarına şamildir." Yani koruma, bir eser ve bir sahip bulunmasına bağlanmıştır. Bu şartlar kurulabildiğinde mali haklar bölümü devreye girer: işleme (m.21), çoğaltma (m.22), yayma (m.23), temsil (m.24) ve işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletim (m.25). m.20 f.1 ayrıca bu hakların birbirine bağlı olmadığını, birinin tasarrufunun diğerine tesir etmediğini söyler.

Kanunda düzenlenmemiş olmasının pratik sonucu

Bir konunun kanunda düzenlenmemiş olması "serbesttir" anlamına gelmez; "belirsizdir" anlamına gelir. Belirsizlik, yayın kuruluşu için risk demektir çünkü uyuşmazlık çıktığında ne sizin ne de karşı tarafın dayanacağı özel bir hüküm vardır. Bu durumda üç pratik sonuç ortaya çıkar:

• Yapay zekâ ile üretilmiş bir görsel üzerinde size münhasır bir hak doğduğunu iddia edemezsiniz; bu konu kanunda düzenlenmemiştir.
• Buna karşılık, üretilen görselin üçüncü kişilerin haklarını ihlal etmediği güvencesini de kimse vermez; ihlal iddiası geldiğinde savunma yükü sizde olur.
• Kullanım hakkınızın kaynağı kanun değil, kullandığınız aracın kullanım şartlarıdır — yani bir sözleşme meselesine döner. Bu, ücretsiz görsel sitelerindeki lisans meselesiyle yapısal olarak aynıdır.

Aracın kullanım şartları ne veriyor?

Üretken görsel araçlarının kullanım şartları birbirinden farklıdır ve zaman içinde değişir. Sözleşmeyi kullanmadan önce okuyun, sürümünü kaydedin ve metnini saklayın. Aramanız gereken başlıklar şunlardır:

Eğitim verisi kaynaklı üçüncü kişi hakları

Üretken modellerin nasıl eğitildiği ve bu eğitimde kullanılan eserlerin hukuki durumu Türk mevzuatında düzenlenmemiştir. FSEK'te metin ve veri madenciliği için bir istisna hükmü bulunmamaktadır. Bu, sizin için doğrudan bir yükümlülük doğurmaz; ancak çıktının bir başkasının eserine belirgin şekilde benzemesi hâlinde, karşınıza m.21 (işleme) ve m.22 (çoğaltma) temelli iddialar çıkabilir. Böyle bir iddiada FSEK m.66 f.3 uyarınca kusur aranmaz ve m.66 f.2 uyarınca fiil çalışanınız tarafından işlenmişse işletme sahibi olarak yayın kuruluşuna da dava açılabilir.

Gerçek kişiye benzeyen çıktılar: FSEK m.86

Üretilmiş bir görsel gerçek bir kişiyi andırıyorsa, tartışma telif alanından kişilik hakları alanına kayar. FSEK m.86 f.1 kuralı, fotoğrafın nasıl üretildiğine bakmaz:

Madde 86 – Eser mahiyetinde olmasalar bile, resim ve portreler tasvir
edilenin, tasvir edilen ölmüşse 19 uncu maddenin birinci fıkrasında
sayılanların muvafakati olmadan tasvir edilenin ölümünden 10 yıl
geçmedikçe, teşhir veya diğer suretlerle umuma arzedilemez.

Birinci fıkradaki muvafakatin alınması:
1. Memleketin siyasi ve içtimai hayatında rol oynıyan kimselerin
   resimleri;
2. Tasvir edilen kimselerin iştirak ettiği geçit resmi veya resmi tören
   yahut genel toplantıları gösteren resimler;
3. Günlük hadiselere mütaallik resimlerle radyo ve filim haberleri;
için şart değildir.

(Değişik üçüncü fıkra: 23/1/2008-5728/145 md.) Birinci fıkra hükmüne
aykırı hareket edenler hakkında Borçlar Kanununun 49 uncu maddesi ile
koşulları varsa, Türk Ceza Kanununun 134, 139 ve 140 ıncı maddeleri
hükümleri uygulanır.

(Değişik dördüncü fıkra: 23/1/2008-5728/145 md.) Birinci ve ikinci fıkra
hükümlerine göre yayımın caiz olduğu hâllerde de Türk Medenî Kanununun
24 üncü maddesi hükmü saklıdır.

Burada kritik nokta şudur: m.86 f.2'deki üç istisna, gerçekleşmiş bir olaya bağlıdır. "Günlük hadiselere mütaallik resim" ifadesi, olayın gerçekten meydana geldiğini ve resmin o olaya ilişkin olduğunu varsayar. Yapay zekâ ile üretilmiş, olmamış bir sahneyi gösteren bir görsel bu tanıma oturmaz. Kamusal figür istisnası da bir kişinin gerçek görüntüsünün kullanılmasına ilişkindir; o kişiyi gerçekte yapmadığı bir şeyi yaparken gösteren üretilmiş bir görsel ayrı bir hukuki mesele doğurur. Bu alanın ceza boyutunu deepfake içerik yayımlamanın sonuçlarını ele aldığımız yazıda ayrıca inceliyoruz.

Editoryal bildirim: kanuni zorunluluk mu, meslek etiği mi?

Bu ayrımı net yapmak gerekir, çünkü uygulamada sık karıştırılıyor.

• FSEK bakımından: Yapay zekâ ile üretilmiş bir görselin okura bildirilmesine ilişkin bir yükümlülük kanunda düzenlenmemiştir. FSEK'te böyle bir hüküm yoktur.
• Etik ve editoryal bakımdan: Okura gösterilen bir görselin gerçek bir kayıt mı yoksa üretilmiş bir tasvir mi olduğunu belirtmek, haberin doğruluğuna ilişkin temel bir gerekliliktir. Bu, kanuni değil, yayın politikası ve mesleki dürüstlük meselesidir.
• Sözleşmesel bakımdan: Kullandığınız aracın şartları bildirim zorunluluğu getiriyorsa, bu sizin için bağlayıcı bir sözleşme yükümlülüğüdür.
• Dolaylı hukuki risk: Üretilmiş bir görselin gerçek sanılması, gerçeğe aykırı yayım tartışması doğurabilir. Böyle bir durumda düzeltme ve cevap talebiyle karşılaşabilirsiniz; sürecin işleyişini cevap ve düzeltme metni yazımızda ele aldık.

Görsel etiketleme ve kayıt şablonu

OKURA GÖSTERİLEN ETİKET (görselin altında, okunur puntoda)

  "Bu görsel yapay zekâ ile üretilmiştir. Gerçek bir
   fotoğraf değildir. Üretim aracı: [araç adı]."

  Temsilî kullanım için:
  "Temsilî görsel — yapay zekâ ile üretilmiştir."

REDAKSİYON KAYDI (yayına çıkmaz)

  Haber                : ..............................
  Görsel dosyası       : ..............................
  Üretim aracı ve sürümü: .............................
  Kullanım şartları sürümü/tarihi: ....................
  Şartlar metni saklandı mı? evet / hayır
  Ticari kullanım izinli mi? evet / hayır
  İstem (prompt) metni : ..............................
  Üretim tarihi/saati  : ....../....../......  ........
  Üreten kişi          : ..............................
  Ters görsel arama yapıldı mı? evet / hayır
  Bilinen bir esere benzerlik tespit edildi mi? evet/hayır
  Gerçek kişiye benzerlik var mı? evet / hayır
    → varsa m.86 değerlendirmesi: .....................
  Okur etiketi eklendi mi? evet / hayır
  Onaylayan editör     : ..............................

Yayın öncesi kontrol listesi

[ ] Aracın kullanım şartları okundu, sürümü kaydedildi, metni saklandı
[ ] Ticari kullanım izni açıkça teyit edildi
[ ] İstem (prompt) metni kaydedildi
[ ] Ters görsel arama yapıldı; bilinen bir esere benzerlik yok
[ ] Marka, logo, tanınabilir mimari eser içermiyor
[ ] Gerçek bir kişiye benzemiyor (benziyorsa kullanılmıyor)
[ ] Görsel, olmamış bir olayı gerçekmiş gibi göstermiyor
[ ] Okura yönelik "yapay zekâ ile üretilmiştir" etiketi eklendi
[ ] Etiket görselden ayrılmayacak biçimde konumlandırıldı
    (sosyal medya paylaşımında da görünür)
[ ] Görselin arşiv kaydı oluşturuldu
[ ] Suç, sağlık, çocuk ve mağdur haberlerinde üretilmiş görsel
    kullanılmıyor — kurum politikası olarak yazıldı
[ ] Sorumlu editör onayı alındı

Yayın politikası için öneri

Kanunda düzenleme olmadığı için boşluğu kendi yayın politikanızla doldurmanız gerekir. En azından şu üç kuralı yazılı hâle getirin: (1) Üretilmiş görsel hangi haber türlerinde kullanılabilir, hangilerinde kesinlikle kullanılamaz. (2) Etiketin metni ve konumu nasıl olacak. (3) Üretim kaydı (araç, sürüm, istem, tarih) kim tarafından, nereye tutulacak. Bu politikanın internet haber sitesi yükümlülükleriyle nasıl bütünleşeceğini yasal uyum kontrol listemizde görebilirsiniz.

Teknik tarafta ise bu bilgilerin görselle birlikte, kalıcı biçimde saklanması gerekir. KEYDAL haber yazılımı medya kayıtlarına "üretim aracı", "istem", "lisans" ve "okur etiketi" alanları tanımlamanıza ve bu alanlar boşken görselin yayına çıkmasını engellemenize imkân verir.