Ücretsiz Görsel Siteleri Güvenli mi?

Çerçeveyi doğru kurun: bu bir sözleşme meselesidir

FSEK, eser üzerindeki mali hakların nasıl devredileceğini veya kullanma ruhsatının nasıl verileceğini düzenler. Bir görsel bankası da hukuken bundan başka bir şey yapmaz: eser sahibinden aldığı yetki ölçüsünde size bir kullanma ruhsatı sunar. Bu zincirin herhangi bir halkası kopuksa, sizin "ücretsiz" etiketine güvenmiş olmanız sonucu değiştirmez.

• Kanun "ücretsiz", "telifsiz" veya "royalty free" diye bir hukuki kategori tanımaz; bunlar ticari pazarlama terimleridir.
• Sizin hakkınızın kaynağı kanun değil, kabul ettiğiniz lisans metnidir.
• Lisans metni bir sözleşmedir; kapsamı, süresi ve şartları ne diyorsa o geçerlidir.
• Lisansı veren kişi hak sahibi değilse, verdiği izin de geçersizdir.
• Haber sitesi kural olarak ticari kullanım sayılır; "yalnızca kişisel kullanım" veya "ticari olmayan kullanım" kayıtlı lisanslar haber sitesine uygun değildir.

FSEK m.48-52: hakların devri ve ruhsat

Kanunun bu bölümü, herhangi bir lisans metnini okurken hangi soruları sormanız gerektiğini gösterir.

Madde 48 – Eser sahibi veya mirasçıları kendilerine kanunen tanınan
mali hakları süre, yer ve muhteva itibariyle mahdut veya gayrimahdut,
karşılıklı veya karşılıksız olarak başkalarına devredebilirler.
Mali hakları sadece kullanma salahiyeti de diğer bir kimseye
bırakılabilir. (Ruhsat).
Yukardaki fıkralarda sayılan tasarruf muameleleri henüz vücuda
getirilmemiş veya tamamlanacak olan bir esere taallük etmekte ise
batıldır.

Madde 49 – Eser sahibi veya mirasçılarından mali bir hak veya böyle bir
hakkı kullanma ruhsatını iktisap etmiş olan bir kimse, ancak bunların
yazılı muvafakatiyle bu hakkı veya kullanma ruhsatını diğer birine
devredebilir.
İşleme hakkının devrinde, devren iktisap eden kimse hakkında da eser
sahibi veya mirasçılarının aynı suretle muvafakatı şarttır.

Madde 51 – İleride çıkarılacak mevzuatın eser sahibine tanıması
muhtemel mali hakların devrine veya bunların başkaları tarafından
kullanılmasına mütaallik sözleşmeler batıldır.

Madde 52 – Mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve
konuları olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır.

Dört pratik sonuç: (1) Devir süre, yer ve muhteva itibarıyla sınırlanabilir — lisansın hangi ülkeler, hangi süre ve hangi kullanım için geçerli olduğuna bakın. (2) m.49 uyarınca bir ruhsatı üçüncü kişiye devredebilmek için eser sahibinin yazılı muvafakati gerekir; görsel bankasının size lisans verebilmesi bu zincire dayanır. (3) m.52 uyarınca mali haklara dair sözleşmelerin yazılı olması ve hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır. (4) m.48 f.3 uyarınca henüz meydana getirilmemiş bir esere ilişkin tasarruf muameleleri batıldır.

Lisans türleri ve haber sitesi için anlamı

Lisans metinlerinin adları siteden siteye değişir, ama pratikte karşılaşacağınız yapı sınırlı sayıdadır. Aşağıdaki tablo, bir lisansı okurken hangi eksenlerde sınıflandırmanız gerektiğini gösterir.

Haber sitesi gelir elde eden bir yayındır; reklam, sponsorluk veya abonelik olsun, faaliyet ticaridir. Bu nedenle "ticari olmayan kullanım" kaydı taşıyan bir görselin haber sitesinde kullanılması, lisansın kapsamı dışına çıkmak anlamına gelir. Sponsorlu içerik ve advertorial'da risk daha da artar; bu ayrımı advertorial etiketleme yazımızda ayrıca ele alıyoruz.

Asıl risk: yükleyen kişi hak sahibi değilse

Ücretsiz görsel sitelerindeki en büyük risk lisans metninin içeriği değil, o metnin arkasında duran kişinin kimliğidir. Bu sitelerin çoğu kullanıcı yüklemesiyle çalışır ve yükleyenin gerçekten fotoğrafçı olup olmadığını tek tek denetlemez. Başkasının fotoğrafını alıp "ücretsiz" havuza yükleyen bir kullanıcı, size hiçbir hak veremez — kimse sahip olmadığı hakkı devredemez.

Peki iyi niyet sizi korur mu? FSEK m.66 f.3 bu soruya net cevap verir: "Tecavüz edenin veya ikinci fıkrada yazılı kimselerin kusuru şart değildir." Yani tecavüzün ref'i davasında iyi niyetiniz sonucu değiştirmez. Aynı şekilde m.68 f.1'deki bedel talebi de kusura bağlı değildir; hak sahibi, sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin veya rayiç bedelin en çok üç katını talep edebilir. Kusur ancak m.70 f.2'deki maddi tazminat bakımından aranır.

Model release ve property release

Telif hakkı, görselde yer alan kişinin veya mülkün haklarını kapsamaz. Bir fotoğrafçı size fotoğrafın mali haklarını devretse bile, fotoğraftaki kişinin muvafakati ayrı bir meseledir. FSEK m.86 f.1 kuralı açıktır: eser mahiyetinde olmasalar bile resim ve portreler, tasvir edilenin muvafakati olmadan teşhir veya diğer suretlerle umuma arz edilemez. Maddenin ikinci fıkrasındaki üç istisna (kamusal figür, geçit resmi/resmî tören/genel toplantı, günlük hadiselere ilişkin resimler) stok fotoğraf senaryosunda genellikle uygulanmaz — çünkü stok fotoğraftaki kişi ne kamusal figürdür ne de fotoğraf bir günlük hadiseye ilişkindir.

• Model release: Fotoğraftaki kişinin, görüntüsünün kullanılmasına yazılı onayı. Tanınabilir kişi içeren stok görsellerde mutlaka arayın.
• Property release: Özel mülk, iç mekân, tanınabilir marka veya eser içeren görsellerde mülk sahibinin onayı.
• Bir stok görselde tanınabilir kişi varsa ve model release yoksa, o görseli haber içeriğine gerçek bir kişiyi temsil ediyormuş gibi koymak ayrı bir risktir.
• Stok görseli bir suç haberi, sağlık haberi veya olumsuz içerikle eşleştirmek, model release olsa bile kişilik hakkı tartışması doğurabilir (FSEK m.86 f.4 uyarınca TMK m.24 saklıdır).
• Kişisel veri boyutu ayrıca değerlendirilir; bunu haberde kişisel veri kullanımı yazısında ele alıyoruz.

Risk kontrol listesi: indirmeden önce

LİSANS
[ ] Lisansın ADI ve SÜRÜM numarası not edildi
[ ] Lisans metninin tam hâli PDF/HTML olarak indirildi ve saklandı
[ ] Ticari kullanıma açık mı — açıkça yazıyor mu?
[ ] Editoryal kullanımla sınırlı mı?
[ ] Değişiklik/türetme (kırpma, montaj, filtre) serbest mi?
[ ] Coğrafi sınır ve süre sınırı var mı? (FSEK m.48 f.1)
[ ] Atıf şartı var mı — istenen ATIF METNİ birebir kopyalandı mı?
[ ] Lisans geriye dönük değiştirilebiliyor mu — şart var mı?

HAK SAHİPLİĞİ
[ ] Yükleyen hesabın profili ve yükleme geçmişi incelendi
[ ] Ters görsel arama yapıldı — görsel başka yerde daha eski
    tarihle yayımlanmış mı?
[ ] Görselde filigran, imza veya başka bir bankanın izi var mı?
[ ] Fotoğrafın EXIF verisi kontrol edildi

KİŞİ VE MÜLK
[ ] Görselde tanınabilir kişi var mı?
[ ] Model release mevcut mu — belge saklandı mı?
[ ] Tanınabilir marka, logo, mimari eser veya sanat eseri var mı?
[ ] Property release mevcut mu?

İNDİRME KANITI
[ ] İndirme tarihi ve saati kaydedildi
[ ] Görsel sayfasının ekran görüntüsü alındı (lisans görünür şekilde)
[ ] Görsel kimliği / dosya numarası kaydedildi
[ ] İndiren kişi ve haber ilişkisi kaydedildi
[ ] Kayıtlar en az ihtilaf zamanaşımı süresince saklanacak şekilde
    arşivlendi

Görsel künyesi ve atıf şablonu

Atıf şartlı lisanslarda, atıf metninin biçimi lisansın bir parçasıdır. "Kaynak: internet" gibi ifadeler hem lisans ihlalidir hem de FSEK m.71 f.1 b.5 anlamında yetersiz kaynak gösterme riski taşır.

GÖRSEL KÜNYESİ — STANDART BİÇİM

  Fotoğraf: [Fotoğrafçı adı] / [Görsel bankası adı]
  Lisans  : [Lisansın tam adı ve sürümü]
  Görsel  : [görsel kimliği/numarası]

ÖRNEK REDAKSİYON KAYDI (yayına çıkmaz)

  Haber          : ..................................
  Görsel dosyası : ..................................
  Kaynak site    : ..................................
  Görsel URL     : ..................................
  Lisans adı/sürüm: .................................
  Ticari kullanım: evet / hayır
  Türetme izni   : evet / hayır
  Atıf zorunlu   : evet / hayır → metin: ............
  Model release  : var / yok / gerekmiyor
  Property release: var / yok / gerekmiyor
  İndirme tarihi : ....../....../.......  saat ........
  İndiren        : ..................................
  Lisans metni ekran görüntüsü dosyası: ..............
  Değerlendiren editör: ..............................

Bir talep geldiğinde ne yapmalı?

Bir hak sahibi "bu fotoğraf bana ait" diyerek başvurduğunda, panik yapıp içeriği sessizce silmek de, talebi görmezden gelmek de yanlıştır. Önce kayıtlarınızı çıkarın: hangi siteden, hangi lisansla, hangi tarihte indirildiğini gösteren belgeleriniz varsa müzakere zemininiz güçlenir. Sonra talebin kimden geldiğini ve gerçekten hak sahibi olup olmadığını doğrulayın.

• Talebi yazılı olarak kayda alın; tarih ve saat düşün.
• Talep sahibinin hak sahipliğini gösteren belgeyi isteyin — FSEK m.75 f.1 ceza soruşturmasında bunu zaten arar.
• İndirme kanıtınızı ve lisans metnini dosyaya ekleyin.
• İçeriği kaldırmak, geçmiş kullanımdan doğan bedel talebini ortadan kaldırmaz; ancak zararın büyümesini durdurur.
• Kaldırma taleplerinde izlenecek genel akışı kaldırma talebi geldiğinde ne yapılacağını anlattığımız yazıda ele aldık.

Kurumsal çözüm: görsel havuzunu kendi altyapınızda tutun

Ücretsiz görsel siteleri, lisansını ve indirme kanıtını sizin saklamanız şartıyla kullanılabilir. Bu kayıtları görselin kendisiyle birlikte tutmak, üç yıl sonra gelen bir talebe cevap verebilmenin tek yoludur. KEYDAL haber yazılımı medya kayıtlarına lisans, atıf metni, indirme tarihi ve release durumu alanları tanımlamanıza; bu alanlar boşken görselin yayına çıkmasını engellemenize imkân verir.