Ekran Görüntüsü Kullanmak Telif İhlali mi?

Ekran görüntüsü FSEK'te hangi fiile karşılık gelir?

Görüntüyü aldığınız anda, ekranda görünen içeriğin bir nüshasını üretmiş olursunuz. Bu, FSEK m.22 anlamında çoğaltmadır.

Madde 22 – (Değişik: 7/6/1995 - 4110/8 md.)

(Değişik: 21/2/2001 - 4630/13 md.) Bir eserin aslını veya kopyalarını,
herhangi bir şekil veya yöntemle, tamamen veya kısmen, doğrudan veya
dolaylı, geçici veya sürekli olarak çoğaltma hakkı münhasıran eser
sahibine aittir.

Eserlerin aslından ikinci bir kopyasının çıkarılması ya da eserin
işaret, ses ve görüntü nakil ve tekrarına yarayan, bilinen ya da
ileride geliştirilecek olan her türlü araca kayıt edilmesi ... da
çoğaltma sayılır.

Maddenin "herhangi bir şekil veya yöntemle" ve "bilinen ya da ileride geliştirilecek olan her türlü araca kayıt" ifadeleri, ekran görüntüsünü tereddütsüz kapsar. Görüntüyü haberde yayımlarsanız buna bir de m.25 kapsamında umuma iletim eklenir. Yani ekran görüntüsü kullanmak, kural olarak iki ayrı mali hakkı birden ilgilendirir.

Neyin görüntüsünü aldınız? Sonuç buna göre değişir

Kritik soru, ekranda ne olduğudur. Aynı fiil — ekran görüntüsü almak — farklı içeriklerde farklı hukuki rejime tabidir.

Haber metninin ekran görüntüsü: m.36 alanı

Başka bir haber sitesinin haber metnini ekran görüntüsüyle göstermek, çoğu zaman m.36 f.1'in tanıdığı serbesti alanına girer. Madde metni şöyledir:

Madde 36 –

Basın Kanununun 15 inci maddesi hükmü mahfuz kalmak üzere basın veya
radyo tarafından umuma yayılmış bulunan günlük havadisler ve haberler
serbestçe iktibas olunabilir.

Gazete veya dergilerde çıkan içtimai, siyasi veya iktisadi günlük
meselelere mütaallik makale ve fıkraların iktibas hakkı sarahaten
mahfuz tutulmamışsa aynen veya işlenmiş şekilde diğer gazete ve
dergiler tarafından alınması ve radyo vasıtasiyle veya diğer bir
suretle yayılması serbesttir. İktibas hakkı mahfuz tutulsa bile sözü
geçen makale ve fıkraların kısaltılarak basın özetleri şeklinde
alınması, radyo vasıtasiyle veya diğer bir suretle yayılması caizdir.

Bütün bu hallerde, iktibas edilen gazete, dergi ve ajansın ve eğer
bunlar da başka bir kaynaktan alınmışlarsa o kaynağın adı, tarih ve
sayısından başka makale sahiplerinin adı, müstear adı veya alameti
zikredilmek icabeder.

Buradaki tuzak şudur: ekran görüntüsü metni kesip almaz, sayfayı bütün olarak alır. Sayfada bir fotoğraf varsa, o fotoğrafı da çoğaltmış olursunuz ve fotoğrafın rejimi m.36 değil, m.4/m.2/m.84 ve gerekiyorsa m.86'dır. Bu yüzden ekran görüntüsünü içeriğin gerektirdiği kadarıyla kırpmak, hukuki risk yönetiminin en basit ve en etkili adımıdır.

FSEK m.35 iktibas serbestisi burada işe yarar mı?

Sınırlı ölçüde. m.35 iktibası dört hâle bağlar ve bentlerinde "gazete", "haber" veya "basın" ibaresi geçmez; "müstakil bir ilim ve edebiyat eseri" ve "ilim eseri" ifadeleri kullanılır. Haber sitesindeki bir haber metni bu tanımlara doğrudan oturmaz. Gazete ve haber iktibasının özel rejimi m.36'dadır. Bunun ayrıntısını başka siteden haber alıntılamayı ele aldığımız yazıda işledik.

• m.35 b.1: Alenileşmiş bir eserin bazı cümle ve fıkralarının müstakil bir ilim ve edebiyat eserine alınması.
• m.35 b.3: Alenileşmiş güzel sanat eserlerinin ve yayımlanmış diğer eserlerin, maksadın haklı göstereceği bir nispet dahilinde ve münderacatını aydınlatmak maksadıyla bir ilim eserine konulması.
• m.35 f.son: "İktibasın belli olacak şekilde yapılması lazımdır." — Yani alıntı, alıntı olduğu anlaşılacak biçimde işaretlenmelidir.
• Sınır: Maddedeki nispet ölçütü ("maksadın haklı göstereceği") tam sayfa ekran görüntülerini haklı çıkarmaz.

m.37 hangi hâllerde uygulanır?

m.37, haber mahiyetinde olmak ve bilgilendirme kapsamını aşmamak kaydıyla, günlük hadiselere bağlı olarak fikir ve sanat eserlerinden bazı parçaların alınmasına imkân verir. Bu serbestlik, hak sahibinin hukuki menfaatlerine zarar verecek şekilde veya eserden normal yararlanmaya aykırı biçimde kullanılamaz.

• Ekran görüntüsü haberin konusu ise ("şu kurum sitesinde şu ifade yer aldı") m.37 zemini güçlüdür.
• Ekran görüntüsü haberin süsü ise (görsel bulunamadığı için konulan sayfa fotoğrafı) m.37 zemini yoktur.
• Günlük hadise bağı koptuğunda — örneğin bir yıl önceki bir ekran görüntüsünü genel bir dosya haberinde kullanmak — m.37 dayanağı zayıflar.
• m.37 "bazı parçalar" der; içeriğin bütününü ikame eden bir görüntü bu ifadeyle uyuşmaz.
• m.37 metninde açık bir kaynak gösterme cümlesi yoktur ve m.67 f.3'ün listesinde m.37 sayılmaz; buna karşılık m.71 f.1 b.3 kaynaksız iktibası madde ayrımı yapmaksızın cezalandırır.

Delil amaçlı arşiv ile yayın amaçlı kullanım ayrımı

Bu iki fiil aynı değildir ve aynı hükümlere tabi değildir. Ekran görüntüsünü redaksiyon arşivinde saklamak bir çoğaltmadır; onu haberde yayımlamak ise buna umuma iletimi ekler. m.38 f.1 kâr amacı güdülmeksizin şahsen kullanmaya mahsus çoğaltmaya imkân tanır; ancak bu istisna yalnızca çoğaltmayı kapsar, yayma veya umuma iletimi kapsamaz ve bir yayın kuruluşunun kurumsal arşivi "şahsen kullanma" tanımına oturmaz.

Kaynak gösterme: nasıl yazılır?

m.36 f.3 kaynak göstermenin içeriğini net biçimde sayar. Ekran görüntüsünde de aynı unsurları kullanın; künyeyi görselin altına veya üstüne, okunur biçimde koyun.

EKRAN GÖRÜNTÜSÜ KÜNYE ŞABLONLARI

1) Başka bir haber sitesinden alınan metin görüntüsü
   "Ekran görüntüsü: [Yayın adı], [haber başlığı],
    [gün.ay.yıl], yazar: [Ad Soyad]. Erişim: [gün.ay.yıl saat]."

2) Sosyal medya gönderisi görüntüsü
   "Ekran görüntüsü: @[kullanıcı adı] / [platform],
    [gün.ay.yıl saat]. Erişim: [gün.ay.yıl saat].
     Gönderi [tarih] itibarıyla erişime kapalıdır."

3) Kamu kurumu sayfası görüntüsü
   "Ekran görüntüsü: [Kurum adı] resmî internet sitesi,
    [URL], erişim: [gün.ay.yıl saat]."

4) Ajans içeriği görüntüsü
   "Ekran görüntüsü: [Ajans adı], [servis tarihi ve saati],
    haber kodu: [kod]. Erişim: [gün.ay.yıl saat]."

HER KÜNYEDE BULUNMASI GEREKENLER (m.36 f.3 ölçüsünde)
  - iktibas edilen gazete/dergi/ajansın adı
  - içerik başka kaynaktan alınmışsa asıl kaynağın adı
  - tarih ve sayı bilgisi
  - makale sahibinin adı, müstear adı veya alameti

Kaynak gösterme yükümlülüğünün hangi maddede nasıl düzenlendiğini ve biçimsel ayrıntılarını haberde kaynak gösterme yazımızda, kaynak gösterilmemesinin yaptırımını ise kaynak göstermeden yeniden yayımın cezası yazısında ayrıntılandırdık.

Ekran görüntüsü kullanım kontrol listesi

İÇERİK TESPİTİ
[ ] Görüntüde tam olarak ne var: metin / fotoğraf / kişi / arayüz?
[ ] Her unsur ayrı ayrı değerlendirildi (biri serbest diğeri değil olabilir)
[ ] Görüntü haberin KONUSU mu, SÜSÜ mü — yazıldı

KAPSAM DARALTMA
[ ] Görüntü yalnızca gerekli alana kırpıldı
[ ] Sayfadaki üçüncü kişi fotoğrafları kadrajdan çıkarıldı
[ ] Reklam ve ilgisiz görseller kırpıldı
[ ] Gereksiz kişisel veriler (telefon, e-posta, adres) maskelendi

DAYANAK
[ ] Hangi maddeye dayanıldığı haber notuna yazıldı
    (m.31 / m.36 f.1 / m.36 f.2 / m.37 / yazılı izin m.52)
[ ] Kaynak sitede "iktibas hakkı mahfuzdur" kaydı var mı — bakıldı
[ ] Fotoğraf varsa ayrıca izin/istisna değerlendirmesi yapıldı
[ ] Tanınabilir kişi varsa m.86 değerlendirmesi yapıldı

KAYIT
[ ] Künye görselin yanına eklendi
[ ] URL + erişim tarihi ve saati kaydedildi
[ ] Orijinal (kırpılmamış) kayıt arşivde saklandı — yayına çıkmaz
[ ] Alan kişi ve tarih arşiv kaydına işlendi

Yazılım arayüzü ve web sitesi tasarımı görüntüleri

Bir uygulamanın veya sitenin arayüz görüntüsünde iki katman vardır. Bilgisayar programı FSEK m.2 b.1 uyarınca ilim ve edebiyat eseri sayılır. Buna karşılık m.2 son fıkra açık bir sınır çizer: "Arayüzüne temel oluşturan düşünce ve ilkeleri de içine almak üzere, bir bilgisayar programının herhangi bir ögesine temel oluşturan düşünce ve ilkeler eser sayılmazlar." Arayüzde yer alan grafik ögeler, simgeler ve fotoğraflar ise m.4 kapsamında ayrıca eser olabilir. Yani ekranda görünen düzen fikri korunmazken, o ekranı oluşturan görsel unsurlar korunabilir.

İhlal hâlinde ne olur?

İzinsiz ve istisnaya dayanmayan ekran görüntüsü kullanımında hak sahibi FSEK m.68 f.1 uyarınca sözleşme yapılmış olsaydı isteyebileceği bedelin veya rayiç bedelin en çok üç katını talep edebilir. m.66 f.3 uyarınca bu talepte kusur şart değildir ve m.66 f.2 uyarınca fiil çalışan tarafından işlenmişse işletme sahibine de dava açılabilir. Kaynaksız iktibas ayrıca m.71 f.1 b.3 uyarınca altı aydan iki yıla kadar hapis veya adlî para cezası; yetersiz, yanlış veya aldatıcı kaynak gösterme ise m.71 f.1 b.5 uyarınca altı aya kadar hapis cezası gerektirir. Tazminat tarafının nasıl hesaplandığını telif ihlalinde tazminat yazısında ele aldık.

Redaksiyon tarafında kalıcı çözüm

Ekran görüntülerinin künyesi, kırpma durumu, dayandığı madde ve erişim tarihi görselle birlikte kayıtlı olmalı. Bu bilgi haberden ayrı bir yerde tutulursa aylar sonra kaybolur ve bir talep geldiğinde savunma yapılamaz hâle gelir. KEYDAL haber yazılımı medya kayıtlarına kaynak, izin ve erişim tarihi alanları tanımlamanıza ve bu alanlar boşken yayını engellemenize imkân verir.