Hangi Bilgiler Bilgi Edinme Kapsamı Dışında?

İstisnalar nerede düzenlenmiş

Sınırlar 4982 m.15-28 arasındadır. Bilgi Edinme Hakkı Kanununun Uygulanmasına İlişkin Esas ve Usuller Hakkında Yönetmelik aynı içerikleri farklı madde numaralarıyla tekrar eder (m.27-41). Yönetmelik m.23 usulü belirler: "Kanunda bilgi edinme hakkının istisnaları olarak düzenlenen konularda yapılan bilgi edinme başvuruları reddedilir ve ret kararı başvuru sahibine gerekçeli olarak bildirilir." Yani kurum, hangi maddeye dayandığını göstermek zorundadır; "gizlidir" tek başına gerekçe değildir.

İstisnalar tablosu (m.15-28 tamamı)

Üç madde aslında erişim lehinedir

Ret yazılarında en sık yanlış kullanılan maddeler bunlardır. Kurum m.15, m.26 veya m.28'e dayanarak ret verdiyse, dayandığı madde ona değil size çalışıyor demektir.

• m.15: "Yargı denetimi dışında kalan idarî işlemlerden kişinin çalışma hayatını ve mesleki onurunu etkileyecek nitelikte olanlar, bu Kanun kapsamına dahildir. Bu şekilde sağlanan bilgi edinme hakkı işlemin yargı denetimine açılması sonucunu doğurmaz."
• m.26/1: Kurumların faaliyetlerini yürütmek üzere elde ettikleri görüş, bilgi notu, teklif ve tavsiye niteliğindeki bilgi ve belgeler "kurum ve kuruluş tarafından aksi kararlaştırılmadıkça bilgi edinme hakkı kapsamındadır."
• m.26/2: "Bilimsel, kültürel, istatistik, teknik, tıbbî, malî, hukukî ve benzeri uzmanlık alanlarında yasal olarak görüş verme yükümlülüğü bulunan kişi, birim ya da kurumların görüşleri, kurum ve kuruluşların alacakları kararlara esas teşkil etmesi kaydıyla bilgi edinme istemlerine açıktır."
• m.28: "Gizliliği kaldırılmış olan bilgi veya belgeler, bu Kanunda belirtilen diğer istisnalar kapsamına girmiyor ise, bilgi edinme başvurularına açık hâle gelir."
• m.24 ise bir yasak değil yollama hükmüdür: "Fikir ve sanat eserlerine ilişkin olarak yapılacak bilgi edinme başvuruları hakkında ilgili kanun hükümleri uygulanır."

m.16 Devlet sırrı — iki koşul birlikte aranır

Metin birebir şöyledir: "Açıklanması hâlinde Devletin emniyetine, dış ilişkilerine, millî savunmasına ve millî güvenliğine açıkça zarar verecek ve niteliği itibarıyla Devlet sırrı olan gizlilik dereceli bilgi veya belgeler, bilgi edinme hakkı kapsamı dışındadır." Cümlede "ve" bağlacı vardır: hem açık zarar hem gizlilik derecesi gerekir. Belgenin üzerinde bir gizlilik derecesi yoksa veya kurum yalnızca soyut bir güvenlik gerekçesi yazmışsa itiraz için sağlam bir zemininiz var demektir.

m.17 Ülkenin ekonomik çıkarları — zaman unsuru

"Açıklanması ya da zamanından önce açıklanması hâlinde, ülkenin ekonomik çıkarlarına zarar verecek veya haksız rekabet ve kazanca sebep olacak bilgi veya belgeler, bu Kanun kapsamı dışındadır." "Zamanından önce" ifadesi, istisnanın süreli olabileceğini gösterir. İhale, özelleştirme veya kamu alımı dosyalarında talebi işlem tamamlandıktan sonraya kurgularsanız bu gerekçe tükenir. Yönetmelik m.12/3 buna paralel bir kural içerir: belli bir tarihte açıklanacağı önceden duyurulmuş bilgiler o tarihten önce verilmez — yani o tarihten sonra verilir.

m.18 İstihbarat — mutlak istisna değil

Birinci fıkra geniştir: "Sivil ve askerî istihbarat birimlerinin görev ve faaliyetlerine ilişkin bilgi veya belgeler, bu Kanun kapsamı dışındadır." Ama ikinci fıkra kapıyı yeniden açar: "Ancak, bu bilgi ve belgeler kişilerin çalışma hayatını ve meslek onurunu etkileyecek nitelikte ise, istihbarata ilişkin bilgi ve belgeler bilgi edinme hakkı kapsamı içindedir." Güvenlik soruşturması nedeniyle işe alınmayan veya görevden alınan bir kişinin dosyası bakımından bu fıkra doğrudan uygulanabilir niteliktedir.

m.19 İdarî soruşturma — dört bent

İstisna, idarî soruşturma dosyasının tamamı değil, açıklanması veya zamanından önce açıklanması hâlinde aşağıdaki sonuçları doğuran bilgi ve belgelerdir. Kurum "idarî soruşturma vardır" deyip dosyayı kapatamaz; hangi bendin gerçekleştiğini göstermelidir. Soruşturma tamamlanıp karara bağlandıysa (c) ve (d) bentlerinin dayanağı büyük ölçüde ortadan kalkar.

• a) Kişilerin özel hayatına açıkça haksız müdahale sonucunu doğuracak,
• b) Kişilerin veya soruşturmayı yürüten görevlilerin hayatını ya da güvenliğini tehlikeye sokacak,
• c) Soruşturmanın güvenliğini tehlikeye düşürecek,
• d) Gizli kalması gereken bilgi kaynağının açığa çıkmasına neden olacak veya soruşturma ile ilgili benzeri bilgi ve bilgi kaynaklarının temin edilmesini güçleştirecek bilgi ve belgeler.

m.20 Adlî soruşturma ve kovuşturma

Aynı yapıdadır. Açıklanması veya zamanından önce açıklanması hâlinde: "a) Suç işlenmesine yol açacak, b) Suçların önlenmesi ve soruşturulması ya da suçluların kanunî yollarla yakalanıp kovuşturulmasını tehlikeye düşürecek, c) Yargılama görevinin gereğince yerine getirilmesini engelleyecek, d) Hakkında dava açılmış bir kişinin adil yargılanma hakkını ihlâl edecek nitelikteki bilgi veya belgeler, bu Kanun kapsamı dışındadır." Madde ayrıca 1412 sayılı CMUK, 1086 sayılı HUMK, 2577 sayılı İYUK ve diğer özel kanun hükümlerini saklı tutar — yani dosyaya erişimin usulü bu kanunlara göre ayrıca değerlendirilir.

m.21 Özel hayatın gizliliği — kamu yararı kapısı

"Kişinin izin verdiği hâller saklı kalmak üzere, özel hayatın gizliliği kapsamında, açıklanması hâlinde kişinin sağlık bilgileri ile özel ve aile hayatına, şeref ve haysiyetine, meslekî ve ekonomik değerlerine haksız müdahale oluşturacak bilgi veya belgeler, bilgi edinme hakkı kapsamı dışındadır." İkinci fıkra ise usulü belirli bir kapı açar: "Kamu yararının gerektirdiği hâllerde, kişisel bilgi veya belgeler, kurum ve kuruluşlar tarafından, ilgili kişiye en az yedi gün önceden haber verilerek yazılı rızası alınmak koşuluyla açıklanabilir." Yedi gün burada takvim günüdür ve bu, kurumun uygulaması gereken bir usuldür; talebinizde kamu yararını gerekçelendirirseniz kurumdan bu yolun işletilmesini isteyebilirsiniz.

m.22 Haberleşmenin gizliliği ve m.23 ticarî sır

m.22 tek cümledir: "Haberleşmenin gizliliği esasını ihlâl edecek bilgi veya belgeler, bu Kanun kapsamı dışındadır." m.23 ise iki alt küme içerir: "Kanunlarda ticarî sır olarak nitelenen bilgi veya belgeler ile, kurum ve kuruluşlar tarafından gerçek veya tüzel kişilerden gizli kalması kaydıyla sağlanan ticarî ve malî bilgiler, bu Kanun kapsamı dışındadır." İkinci küme için "gizli kalması kaydı"nın fiilen konulmuş olması gerekir; kamuya açık bir ihale dosyasında sunulan teklif eki için bu kayıt genellikle yoktur. Kurum m.23'e dayanıyorsa, hangi kanunun o bilgiyi ticarî sır saydığını veya gizlilik kaydının nerede yapıldığını sorun.

m.25 Kurum içi düzenlemeler ve m.27 tavsiye-mütalaa

m.25: "Kurum ve kuruluşların, kamuoyunu ilgilendirmeyen ve sadece kendi personeli ile kurum içi uygulamalarına ilişkin düzenlemeler hakkındaki bilgi veya belgeler, bilgi edinme hakkının kapsamı dışındadır. Ancak, söz konusu düzenlemeden etkilenen kurum çalışanlarının bilgi edinme hakları saklıdır." İki şart birliktedir; kamuoyuna yansıyan bir uygulama talimatı bu maddeye girmez. m.27 ise tek cümledir: "Tavsiye ve mütalaa talepleri bu Kanun kapsamı dışındadır." Bu, dilekçe yazımını doğrudan etkiler: kuruma "bu konuda görüşünüz nedir", "bu uygulama hukuka uygun mudur" diye sormak bilgi edinme başvurusu değildir ve m.27'den reddedilir. Mevcut bir bilgi veya belgeyi, tarihi ve sayısıyla isteyin. Dilekçenin nasıl kurulacağını cevap süreleri yazımızdaki şablonda ayrıntılı verdik.

Kısmi erişim: en değerli hüküm

4982 m.9 birebir şöyledir: "İstenen bilgi veya belgelerde, gizlilik dereceli veya açıklanması yasaklanan bilgiler ile açıklanabilir nitelikte olanlar birlikte bulunuyor ve bunlar birbirlerinden ayrılabiliyorsa, söz konusu bilgi veya belge, gizlilik dereceli veya açıklanması yasaklanan bilgiler çıkarıldıktan sonra başvuranın bilgisine sunulur. Ayırma gerekçesi başvurana yazılı olarak bildirilir." Aynı hüküm Yönetmelik m.21'de kelimesi kelimesine tekrarlanır.

Bu madde, istisnaların çoğunu pratikte kısmi hâle getirir. Bir sözleşmede ticarî sır sayılan birim fiyat varsa, sözleşmenin geri kalanı verilmelidir. Bir soruşturma dosyasında tanık kimliği gizli kalmalıysa, karar özeti ve sonuç kısmı verilebilir. Kurum ayırma değerlendirmesini hiç yapmadan tümden ret verdiyse bu, itirazın en güçlü dayanağıdır. Ayrıca kurumların 4982 m.30/d uyarınca yıllık raporlarında "gizli ya da sır niteliğindeki bilgiler çıkarılarak ya da bu nitelikteki bilgiler ayrılarak bilgi veya belgelere erişim sağlanan başvuru sayısını" bildirmesi zorunludur — yani ayırma, kanunun öngördüğü olağan bir uygulamadır.

İstisna olmadığı hâlde ret gerekçesi yapılan hâller

Bunlar m.15-28'de değil, kanunun ve yönetmeliğin başka maddelerinde yer alır; "istisna" değil, başvurunun niteliğine ilişkin sınırlardır. Ret yazısında bunlardan biri geçiyorsa, kurumun istisna maddesi gösterdiğini sanmayın:

• 4982 m.7/2: "ayrı veya özel bir çalışma, araştırma, inceleme ya da analiz neticesinde oluşturulabilecek türden" bilgi taleplerine olumsuz cevap verilebilir. Karşı hamle: mevcut belgeyi tarihi ve sayısıyla isteyin, kurumdan istatistik üretmesini istemeyin.
• Yön. m.12/2: "tekemmül etmemiş bir işleme" ilişkin talepler olumsuz cevaplanabilir. İşlem tamamlandıktan sonra yeniden başvurun.
• Yön. m.12/3: Belli bir tarihte açıklanacağı önceden duyurulmuş ve erken açıklanması kamu yararını zedeleyecek bilgiler o tarihten önce verilmez.
• 4982 m.8 / Yön. m.13: Yayımlanmış veya kamuya açıklanmış bilgiler başvuruya konu olamaz; ancak kurum "ne şekilde, ne zaman ve nerede" yayımlandığını bildirmek zorundadır. Bu bildirim de bir cevaptır ve kaynak verir.
• Yön. m.18/son: "Daha önce cevaplandığı halde aynı kişiler tarafından yapılan tekrar mahiyetindeki başvurular ile soyut ve genel nitelikteki başvurular işleme konulmaz."
• Yön. m.40: Arşiv malzemesi ve arşivlik malzemeye ilişkin başvurularda 2002/3681 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile tespit edilen hükümler "süre hariç olmak üzere" uygulanır.

Erişilen belgenin kullanım sınırı

İstisna listesinin dışında, yayın aşamasını doğrudan ilgilendiren bir sınır daha vardır. 4982 m.29/2: "Bu Kanunla erişilen bilgi ve belgeler ticarî amaçla çoğaltılamaz ve kullanılamaz." Yönetmelik m.42/3 ise bunu genişleterek yazar: "Kanunda ve bu Yönetmelikte belirtilen usul ve esaslar çerçevesinde erişilen bilgi ve belgeler ticari amaçla çoğaltılamaz, kullanılamaz, erişimi sağlayan kurum ve kuruluştan izin alınmaksızın yayınlanamaz. Bu madde hükmüne aykırı olarak erişilen bilgi veya belgeleri ticari amaçla çoğaltanlar, kullananlar veya yayınlayanlar hakkında kanunların cezai ve hukuki sorumluluğa ilişkin hükümleri uygulanır."

Kurumdan gelen belgede üçüncü kişilere ait fotoğraf, çizim veya metin varsa telif boyutu da devreye girer; 4982 m.24 zaten fikir ve sanat eserlerini ilgili kanun hükümlerine yollar. Alıntı sınırlarını haber alıntısında kullanılabilecek metin miktarı yazımızda, kaynak gösterme usulünü ise haberde kaynak gösterme rehberimizde ele aldık.

Kontrol listesi: ret yazısını okurken

• Hangi madde numarasına dayanılmış? m.15, m.26 veya m.28 yazıyorsa madde erişim lehinedir — itiraz edin.
• m.16'ya dayanıldıysa: belgede gizlilik derecesi var mı, açık zarar gösterilmiş mi?
• m.17'ye dayanıldıysa: işlem tamamlandı mı? "Zamanından önce" gerekçesi hâlâ geçerli mi?
• m.18'e dayanıldıysa: talep kişinin çalışma hayatını veya meslek onurunu ilgilendiriyor mu (m.18/2)?
• m.19 veya m.20'ye dayanıldıysa: hangi bendin gerçekleştiği gösterilmiş mi?
• m.21'e dayanıldıysa: kamu yararı gerekçesiyle m.21/2 yolu işletilmiş mi?
• m.23'e dayanıldıysa: hangi kanun bunu ticarî sır sayıyor veya gizlilik kaydı nerede yapılmış?
• Her hâlde: 4982 m.9 ayırma değerlendirmesi yapılmış mı, ayırma gerekçesi yazılı bildirilmiş mi?