Kanun bunu bir yayıncılık nezaketi olarak değil, zorunluluk olarak yazar. m.8/1-ı'nın son cümlesi şöyledir: "...görüntülerin arşiv veya canlandırma niteliği ile ajanslardan veya başka bir medya kaynağından alınan haberlerin kaynağının belirtilmesi zorunludur."
m.8/1-ı bir bent, dört yükümlülük
Bendin tamamı okunduğunda, haberciliğin dört ayrı kuralını bir arada koyduğu görülür.
| # | Yükümlülük | Kanundaki ifade |
|---|---|---|
| 1 | Tarafsızlık, gerçeklik ve doğruluk | "Tarafsızlık, gerçeklik ve doğruluk ilkelerini esas almak ve toplumda özgürce kanaat oluşumuna engel olmamak zorundadır" |
| 2 | Soruşturma yükümlülüğü | "soruşturulması basın meslek ilkeleri çerçevesinde mümkün olan haberler, soruşturulmaksızın veya doğruluğundan emin olunmaksızın yayınlanamaz" |
| 3 | Abartılı sunum yasağı | "haberin verilişinde abartılı ses ve görüntüye, doğal sesin dışında efekt ve müziğe yer verilemez" |
| 4 | Nitelik ve kaynak belirtme | "görüntülerin arşiv veya canlandırma niteliği ile ajanslardan veya başka bir medya kaynağından alınan haberlerin kaynağının belirtilmesi zorunludur" |
Ne zaman "arşiv" yazmak gerekir
Kural basittir: haberin anına ait olmayan her görüntü arşiv niteliğindedir. Kanun bir süre eşiği koymaz; dünkü görüntü de arşivdir, on yıl öncesi de.
- Olayın kendisine ait ama farklı bir tarihte çekilmiş görüntüler
- Aynı kişinin veya kurumun başka bir olaydaki görüntüleri
- Konuyu temsilen kullanılan genel görüntüler (kurum binası, sokak, kalabalık)
- Daha önceki bir bültenden alınan bölümler
"Canlandırma" ayrı ve daha kritik
Canlandırma, gerçekte çekilmemiş bir olayın yeniden kurgulanarak görüntülenmesidir. Kanun bunu arşivle aynı cümlede sayar ve aynı belirtme yükümlülüğüne bağlar. Canlandırmanın belirtilmemesi, arşivin belirtilmemesinden daha ağır bir yanıltma doğurur: izleyici kurgulanmış bir sahneyi gerçek görüntü sanır.
Nasıl belirtilir
Kanun biçim şartı koymaz; ölçüt izleyicinin anlamasıdır. Uygulamada kabul gören asgarî düzen şudur:
- Görüntünün üzerinde, görüntü ekranda kaldığı sürece görünen bir ibare
- Okunabilir punto ve kontrast; iki saniyelik bir flaş yeterli sayılmaz
- "ARŞİV" veya "ARŞİV GÖRÜNTÜSÜ" ibaresi; canlandırmada "CANLANDIRMA" ibaresi
- Mümkünse görüntünün tarihi
- Kaynak farklıysa kaynak adı ayrıca (aşağıda)
Kaynak belirtme ayrı bir zorunluluk
Bendin son bölümü ikinci bir yükümlülük getirir: ajanslardan veya başka bir medya kaynağından alınan haberlerin kaynağının belirtilmesi zorunludur. Bu, arşiv ibaresinden bağımsızdır. Bir görüntü hem arşiv hem başka bir kaynaktan alınmışsa iki bilgi de verilir.
Yaptırım
m.8/1-ı, m.32/1'de sayılan ağır bentler arasında değildir; ihlali m.32/2 kapsamındadır: brüt ticarî iletişim gelirinin yüzde birinden yüzde üçüne kadar idarî para cezası, radyo için 1.000 TL, televizyon ve isteğe bağlı hizmetler için 10.000 TL alt sınırla. m.32/5'in ikinci kolu uyarınca bir yıl içinde yirmiden fazla ihlal, yayın durdurma merdivenini başlatır.
Telif boyutu ayrıca işler
Kaynak belirtmek, kullanım hakkını doğurmaz. Başka bir kuruluşun görüntüsünü kullanmak 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu bakımından ayrıca değerlendirilir. 6112 m.16, kamuoyu için büyük önem taşıyan olayların münhasır yayın haklarına sahip yayıncıların diğer yayıncılara bedeli karşılığında kısa gösterim hakkı sağlamak zorunda olduğunu söyler ve bunu açıkça 5846 kapsamında düzenler.
Kaynak gösterme kuralını kaynak yazısında, efekt ve müzik yasağını müzik ve efekt yazısında ele aldık.