Bu, sektörde en çok şaşkınlık yaratan hükümlerden biridir çünkü uygulamada sıkça ihlal edilir. m.8/1-ı'nın ilgili cümlesi şudur: "haberin verilişinde abartılı ses ve görüntüye, doğal sesin dışında efekt ve müziğe yer verilemez."
Yasağın üç unsuru
| Unsur | Kanundaki ifade | Örnek |
|---|---|---|
| Abartılı ses | "abartılı ses ... yer verilemez" | Gerilim yükseltmek için ses seviyesinin yükseltilmesi |
| Abartılı görüntü | "abartılı ... görüntüye yer verilemez" | Ağır çekim, tekrar döngüsü, dramatik renk düzenlemesi |
| Doğal ses dışında efekt ve müzik | "doğal sesin dışında efekt ve müziğe yer verilemez" | Fon müziği, kalp atışı efekti, vurgu sesleri |
Üçüncü unsurdaki "doğal sesin dışında" ibaresi anahtardır. Olay yerinde gerçekten duyulan sesler — siren, kalabalık, rüzgâr — doğal sestir ve kullanılabilir. Kurguda eklenen her ses doğal ses değildir.
Neden böyle bir kural var
Yasak, aynı bendin ilk cümlesiyle birlikte okunduğunda anlam kazanır: yayın hizmetleri "tarafsızlık, gerçeklik ve doğruluk ilkelerini esas almak ve toplumda özgürce kanaat oluşumuna engel olmamak zorundadır." Müzik ve efekt, izleyicinin olaya vereceği duygusal tepkiyi yönlendirir; kanun bunu tarafsızlık ilkesine aykırı bulur.
Yasak neyi kapsamıyor
Hüküm "haberin verilişinde" der. Bu ifade kapsamı sınırlar. Kanunun lafzına göre yasak, haberin sunulduğu ana ilişkindir. Aşağıdaki ayrımlar uygulamada tartışmasız değildir ve somut olayda Üst Kurulca değerlendirilir; ancak metnin sınırını görmek gerekir.
| Öge | Değerlendirme |
|---|---|
| Bülten açılış ve kapanış jeneriği | Haberin verilişi değil, bültenin kimlik ögesidir |
| Haber aralarındaki geçiş jeneriği | Haberin kendisi değil, akış ögesidir |
| Haberin görüntüsü altında fon müziği | Doğrudan yasak kapsamında |
| Habere eklenen vurgu efektleri | Doğrudan yasak kapsamında |
| Olay yerinin doğal sesi | Serbest — kanun "doğal sesin dışında" der |
| Habere konu bir konserin kendi müziği | Habere konu olayın doğal sesidir |
Canlandırma ile bağı
Aynı bent, görüntülerin arşiv veya canlandırma niteliğinin belirtilmesini de zorunlu kılar. Canlandırma sahneleri genellikle müzik ve efektle kurgulanır; bu durumda iki yükümlülük birden ihlal edilmiş olur: nitelik belirtilmemesi ve efekt kullanımı.
Yaptırım
m.8/1-ı ihlali m.32/2 kapsamındadır: ihlalin tespit edildiği aydan bir önceki aydaki brüt ticarî iletişim gelirinin yüzde birinden yüzde üçüne kadar idarî para cezası; radyo için 1.000 TL, televizyon ve isteğe bağlı hizmetler için 10.000 TL'den az olamaz. m.32/8 uyarınca Üst Kurul, bu kapsamdaki her bir ihlal için bir defaya mahsus olmak üzere para cezası yerine uyarı verebilir.
Tekrar hâlinde m.32/5'in ikinci kolu işler: bir yıl içinde yirmiden fazla ihlalde yayın beş güne kadar durdurulur, aynı ihlalin tekrarında beş–on gün, ikinci tekrarında lisans iptali.
Redaksiyon düzeninde nasıl uygulanır
- Haber kurgusunda müzik ve efekt kanallarını varsayılan olarak kapalı tutun; açılması bilinçli bir karar olsun.
- Jenerik ve geçiş ögelerini haber ögelerinden ayrı bir katmanda saklayın.
- Arşiv ve canlandırma etiketini zorunlu alan yapın.
- Ses seviyesi normalizasyonunu kurgu aşamasında uygulayın; dramatik yükseltmeleri engelleyin.
- Yayın kaydı m.25/1 uyarınca bir yıl saklanır; ihlal iddiasında incelenecek olan bu kayıttır.
Arşiv ibaresini arşiv yazısında, kaynak gösterme kuralını kaynak yazısında ele aldık.