Kanunun kurduğu ölçüt program türü değil istismardır. m.8/1-r: yayın hizmetleri "Kişileri fal veya batıl inançlar yoluyla istismar edemez." Bent, fal veya astroloji içeriğini topyekûn yasaklamaz; yasakladığı şey bu içerik üzerinden kişilerin istismar edilmesidir.
Bendin lafzı ne söylüyor, ne söylemiyor
| Kanunun söylediği | Kanunun söylemediği |
|---|---|
| Fal veya batıl inançlar yoluyla istismar yasaktır | "Fal programı yayınlanamaz" demez |
| İstismarın konusu kişilerdir | İçeriğin bilimsel doğruluğunu ölçüt yapmaz |
| Yasak tüm yayın hizmetleri için geçerlidir | Belirli bir saat dilimi veya format sınırı getirmez |
Bu ayrım pratikte önemlidir. Kanun metnine dayanarak "her astroloji programı yasaktır" demek doğru olmadığı gibi, "fal programı serbesttir" demek de doğru değildir. Değerlendirme somut yayın üzerinden, istismar unsurunun varlığına göre yapılır.
İstismarı somutlaştıran unsurlar
Kanun "istismar"ı tanımlamaz; ölçüt somut olayda Üst Kurulca değerlendirilir. Yayın öncesi kendi kendinizi denetlemek için işe yarayan sorular şunlardır:
- İzleyiciden bedel alınıyor mu? Ücretli hat, mesaj veya danışmanlık satışı var mı?
- Kişilere kesin bilgi vaadi yapılıyor mu? (Hastalık, ölüm, kısmet, kayıp kişi vb.)
- İzleyicinin zayıflığından yararlanılıyor mu? (Hastalık, yas, borç, çaresizlik)
- Sağlık alanına giriliyor mu? Tedaviye yön veren, ilaç bıraktıran ifadeler var mı?
- Bir ürün veya hizmet satışına yönlendirme yapılıyor mu?
Ücretli numara kullanımı ayrı yasak doğurur
Fal ve danışmanlık içeriklerinde en sık karşılaşılan yapı, izleyicinin ücretli bir hatla programa bağlanmasıdır. Burada iki hüküm birden devreye girer.
| Hüküm | Yasak | Yaptırım grubu |
|---|---|---|
| m.8/1-ö | Bilgi iletişim araçları yoluyla yarışma veya lotarya, izleyici ve dinleyicilere ikramiye verilmesi veya aracılık edilmesi | m.32/1 (ağır) |
| m.8/4 | Katma değerli numaralar, yerel aranır numaralar ve özel ücrete tabi numaralar kullanılarak yanıltıcı ve/veya haksız kazanca neden olacak uygulamalar; sohbet, arkadaşlık ve eş bulma hatlarının tanıtımı | m.32/1 (ağır) |
| m.8/1-r | Fal veya batıl inançlar yoluyla kişilerin istismarı | m.32/2 |
Yaptırım: m.8/1-r tek başına m.32/2 kapsamında
m.8/1-r, m.32/1'de sayılan bentler arasında değildir. Tek başına ihlal edildiğinde m.32/2 uygulanır: brüt ticarî iletişim gelirinin yüzde birinden yüzde üçüne kadar idarî para cezası, radyo için 1.000 TL, televizyon ve isteğe bağlı hizmetler için 10.000 TL alt sınırla. Ancak yukarıdaki tabloda görüldüğü gibi, aynı yayın kolaylıkla ağır gruptaki bentleri de ihlal edebilir.
Çocuk izleyici boyutu
İçerik, çocuk ve gençlerin zihinsel veya ahlakî gelişimine zarar verebilecek nitelikteyse m.8/2 devreye girer: bu tür programlar çocukların izleyebileceği zaman dilimlerinde ve koruyucu sembol kullanılsa dahi yayınlanamaz. Sembol koymak, uygunsuz saatteki yayını meşrulaştırmaz.
Ticarî iletişim tarafı
Fal veya danışmanlık hizmetinin reklamı, kuşak reklamı olarak yayınlandığında m.10'daki genel kurallara tabidir: reklam, sesli ve/veya görüntülü bir uyarıyla açıkça fark edilebilecek ve program hizmetinin diğer unsurlarından kolaylıkla ayırt edilebilecek biçimde düzenlenmelidir (m.10/1). Program formatı içine gizlenmiş bir tanıtım bu ölçütü zedeler.
Sağlık beyanı yasağını sağlık beyanı yazısında, çocuk kuşağı kurallarını çocuk saati yazısında anlattık.