Kısa cevap: evet, vardır ve kanunun aradığı noter nezareti anketin yalnız sonucunu değil tüm sürecini kapsar. m.8/1-p: "Medya hizmet sağlayıcı tarafından yapılan veya yaptırılan anket ve kamuoyu yoklamalarının, hazırlık aşamasından sonuçların ilânına kadar noter nezaretinde gerçekleştirilmesi zorunludur."
Kimin anketi kapsamda
Bent iki fiili sayar: "yapılan veya yaptırılan". Yani anketi kanalın kendi ekibi yapmışsa da, bir araştırma şirketine sipariş edilmişse de noter nezareti aranır. Belirleyici olan anketin medya hizmet sağlayıcının kendi anketi olmasıdır.
| Durum | Noter şartı | Gerekçe |
|---|---|---|
| Kanalın kendi ekibinin yaptığı anket | Var | "yapılan" |
| Kanalın bir şirkete yaptırdığı anket | Var | "yaptırılan" |
| Üçüncü bir kuruluşun kendi başına yaptığı ve haber değeri taşıyan anketin habere konu edilmesi | Bent doğrudan aramaz | Anket medya hizmet sağlayıcı tarafından yapılmış veya yaptırılmış değildir |
Sürecin tamamı: "hazırlık aşamasından sonuçların ilânına kadar"
Bendin en zorlayıcı yanı budur. Noter yalnız sonuç açıklanırken değil, sürecin başından sonuna kadar nezaret eder. Bu ifadenin kapsadığı aşamalar:
- Soru formunun hazırlanması
- Örneklem ve saha planının belirlenmesi
- Saha çalışmasının yürütülmesi
- Verilerin toplanması ve işlenmesi
- Sonuçların hesaplanması
- Sonuçların ilânı
Uygulamada bu, anket sürecinin noter huzurunda tutanağa bağlanmasını gerektirir. Yalnız sonuç tutanağı düzenletmek, bendin "hazırlık aşamasından" ibaresini karşılamaz.
Seçim dönemlerinde ek rejim
Seçim dönemi anketleri bakımından 6112 tek başına yeterli değildir. m.30/1 uyarınca "Seçimlerle ilgili olarak seçim dönemlerinde yapılan yayınlara ilişkin usul ve esaslar Yüksek Seçim Kurulu tarafından düzenlenir." m.30/2 uyarınca Üst Kurul, medya hizmet sağlayıcılarının seçim dönemlerindeki yayınlarını YSK kararları doğrultusunda izler, denetler ve değerlendirir.
Dolayısıyla seçim anketlerinde iki katman birlikte uygulanır: 6112 m.8/1-p'deki noter şartı ve YSK'nın o seçim için belirlediği usul ve esaslar. Seçim dönemi başlamadan YSK kararlarının kontrol edilmesi zorunludur.
Yaptırım
m.8/1-p, m.32/1'de sayılan ağır bentler arasında değildir. Dolayısıyla ihlali m.32/2 kapsamına girer: ihlalin tespit edildiği aydan bir önceki aydaki brüt ticarî iletişim gelirinin yüzde birinden yüzde üçüne kadar idarî para cezası; radyo için 1.000 TL, televizyon ve isteğe bağlı hizmetler için 10.000 TL'den az olmamak üzere.
Yayında ne gösterilmeli
Kanun ekranda gösterilecek bilgileri saymaz; ancak m.8/1-ı'nın gerçeklik ve doğruluk ilkesi ile kaynak belirtme zorunluluğu, aşağıdaki asgarî künyeyi pratikte gerekli kılar:
- Anketi yapan veya yaptıran kuruluşun adı
- Saha çalışmasının tarih aralığı
- Örneklem büyüklüğü ve kapsanan yerleşim birimleri
- Görüşme yöntemi (yüz yüze, telefon, çevrim içi)
- Hata payı ve güven aralığı
- Noter nezaretinde gerçekleştirildiği bilgisi
Anket ile izleyici oylaması aynı şey değil
Ekranda yürütülen "siz ne düşünüyorsunuz" tarzı izleyici oylamaları bilimsel bir kamuoyu yoklaması değildir ve temsil iddiası taşımaz. Ancak bu tür uygulamalar ücretli bir iletişim aracıyla yürütülürse ayrı bir yasak devreye girebilir: m.8/1-ö, bilgi iletişim araçları yoluyla yarışma veya lotaryayı ve izleyiciye ikramiye verilmesini yasaklar; m.8/4 ise katma değerli numaralar üzerinden yürütülen uygulamaları hedef alır.
Yarışma ve çekiliş yasağını yarışma yazısında, seçim dönemi kurallarını seçim yazısında ele aldık.