İnternet radyosu açmak teknik olarak birkaç saatlik iştir: bir yayın sunucusu, bir encoder ve müzik arşivi yeter. Ancak çaldığınız her şarkının arkasında bestecinin, söz yazarının, şarkıyı seslendiren sanatçının ve kaydı yapan yapımcının hakları vardır. "Spotify'da herkes dinliyor, ben de çalayım" düşüncesi hukuken geçerli değildir; şarkıyı satın almış olmanız da onu umuma yayınlama hakkı vermez.
Bu yazıda 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun (FSEK) radyo yayınıyla ilgili maddelerini, hangi meslek birliğinin hangi hakları yönettiğini ve internet radyosu lisansı konusunda birliklerin kendi sitelerinde ne söylediğini aktarıyoruz. Madde numaraları ve alıntılar, mevzuat.gov.tr kaynaklı resmî kanun metninden okunarak yazıldı. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, hukuki danışmanlık değildir; kendi durumunuz için ilgili meslek birliğine ve gerekirse bir avukata başvurun.
Bir şarkıda kimlerin hakkı var?
FSEK iki ayrı hak grubunu tanır. Birincisi eser sahibinin haklarıdır: müzik eserinde bunlar besteci ve söz yazarıdır. İkincisi bağlantılı haklardır. Kanunun 1/B maddesinin (k) bendi komşu hakları, eseri yorumlayan ve icra eden sanatçıların, sesleri ilk defa tespit eden fonogram yapımcılarının ve radyo-televizyon kuruluşlarının hakları olarak tanımlar. Aynı maddenin (f) bendi fonogramı, bir icrada yer alan seslerin tespit edildiği ses taşıyıcısı olarak tanımlar; kısaca ses kaydıdır.
| Hak sahibi | Hakkın türü | Örnek |
|---|---|---|
| Besteci, söz yazarı (ve müzik yayıncısı) | Eser sahibinin mali hakları | Şarkının bestesi ve sözleri |
| İcracı sanatçı | Bağlantılı (komşu) hak | Şarkıyı seslendiren şarkıcı, çalan müzisyen |
| Fonogram yapımcısı | Bağlantılı (komşu) hak | Kaydı yapan ve yayımlayan plak şirketi |
Pratikte bu şu anlama gelir: bir radyonun yalnızca bir birlikle anlaşması, çaldığı kayıtların tüm haklarını kapsamayabilir. Telif hakkının genel çerçevesi için telif hakkı nedir yazımızı okuyabilirsiniz.
FSEK'te radyo yayınını ilgilendiren maddeler
Madde 20 ve 25: mali haklar ve umuma iletim hakkı
FSEK madde 20, alenileşmiş bir eserden eser sahibine tanınan faydalanma hakkının kanunda mali hak olarak gösterilenlerden ibaret olduğunu ve mali hakların birbirine bağlı olmadığını söyler. Mali haklar madde 21-25 arasında sayılır: işleme (21), çoğaltma (22), yayma (23), temsil (24) ve umuma iletim (25).
Radyo için kilit madde 25'tir. Madde başlığı "İşaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletim hakkı"dır. Madde, bir eserin radyo-televizyon, uydu ve kablo gibi kuruluşlar vasıtasıyla veya dijital iletim de dahil olmak üzere işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla yayınlanması suretiyle umuma iletilmesi hakkının münhasıran eser sahibine ait olduğunu belirtir. "Dijital iletim de dahil" ifadesi internet yayınını açıkça kapsama alır.
Madde 22 de radyoyu dolaylı olarak ilgilendirir: eserin ses ve görüntü nakline yarayan her türlü araca kaydedilmesi çoğaltma sayılır. AutoDJ için şarkıları sunucuya yüklemek bu çoğaltma tanımına girebilir; nitekim bazı birliklerin "mekanik" ve "temsili" lisansı ayrı kategoriler olarak yönettiğini görürsünüz.
Madde 80: icracı ve yapımcının hakları
Madde 80, icracı sanatçının icrasının "işaret, ses ve/veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletimine ve yeniden iletimine" izin verme veya yasaklama hususunda münhasıran hak sahibi olduğunu söyler. Fonogram yapımcıları için de benzer hüküm vardır: yapımcılar tespitlerinin aynı araçlarla umuma iletimine ve yeniden iletimine izin verme hususunda münhasıran hak sahibidir. Yani şarkının besteci tarafının yanında, kaydın yapımcısı ve icracısı tarafı da ayrıca söz sahibidir.
Madde 43: yayın kuruluşlarının yükümlülüğü
Radyolar için en doğrudan hüküm madde 43'tür. Madde, radyo-televizyon, uydu ve kablolu yayın kuruluşları ile "mevcut veya ileride bulunacak teknik imkânlardan yararlanarak yayın ve/veya iletim yapacak kuruluşlar"ın, sahneye konmuş eserler dışındaki eser, icra, fonogram ve yapımlar için şunları yapmak zorunda olduğunu belirtir:
- İlgili alan meslek birlikleri ile 52'nci maddeye uygun sözleşme yaparak izin almak,
- Bu yayın ve iletimlere ilişkin ödemeleri bu birliklere yapmak,
- Kullandıkları eser, icra, fonogram ve yapımlara ilişkin listeleri bu birliklere bildirmek.
Opera, bale, tiyatro gibi sahneye konmuş eserler için ise hak sahiplerinden önceden izin alınması gerekir. Madde ayrıca sınıflandırmayı düzenler: RTÜK mevzuatı çerçevesindeki radyo-televizyon kuruluşları RTÜK tarafından, bunun dışında kalan ve yayın ve/veya iletim yapan diğer kuruluşlar ise Bakanlık tarafından sınıflandırılır; meslek birlikleri tarifelerini bu sınıflandırmaya göre belirler. (Madde metninde 3984 sayılı Kanun'a atıf geçer; 3984, 6112 sayılı Kanun'un 48'inci maddesiyle yürürlükten kaldırılmış ve 6112'nin geçici 6'ncı maddesi bu atıfların 6112'ye yapılmış sayılacağını belirtmiştir.)
Madde 52: sözleşmenin yazılı olması
Madde 52 kısadır ama önemlidir: mali haklara dair sözleşme ve tasarrufların yazılı olması ve konusu olan hakların ayrı ayrı gösterilmesi şarttır. Sözlü onay veya "izin var" diye bir e-posta, kanunun aradığı biçimi karşılamayabilir.
Madde 42: meslek birlikleri
Madde 42, eser sahipleri ve bağlantılı hak sahiplerinin, hakların idaresi ve takibi, ücretlerin tahsili ve hak sahiplerine dağıtımı için meslek birlikleri kurabileceğini düzenler. Aynı madde, bu kanunla tanınmış hakların ülke içinde bu maddeye göre kurulan meslek birlikleri dışında başka birlik, dernek ve benzeri kuruluşlar tarafından takip edilemeyeceğini de belirtir. Madde 41 ise umuma açık mahalleri (kafe, mağaza, otel vb.) düzenler ve tarifelerin belirlenmesi, duyurulması ve müzakeresine dair usulü içerir; madde 43, yayın kuruluşları için bu usulün 41'inci maddenin dört ilâ on üçüncü fıkralarına göre uygulanacağını söyler.
Müzikte hangi meslek birliği neyi temsil eder?
Müzik alanında birden fazla meslek birliği vardır ve her biri kendi üyelerinin repertuvarını temsil eder. Aşağıdaki bilgiler birliklerin kendi resmî sitelerinden alınmıştır. Güncel ve tam liste için Kültür ve Turizm Bakanlığı Telif Hakları Genel Müdürlüğü'nün meslek birlikleri sayfasına bakın.
| Birlik | Kimi temsil eder (kendi sitesine göre) | Radyo ve dijital lisans hakkında söyledikleri |
|---|---|---|
| MESAM (Türkiye Musiki Eseri Sahipleri Meslek Birliği) | Besteci, söz yazarı, aranjör ve müzik yayıncıları | Radyo-TV kuruluşlarıyla sözleşme yapar; "İnteraktif Lisanslama" kapsamında dijital müzik servisleri, karasal yayınların internetten eş zamanlı yayınları, müzik uygulamaları ve web radyo için tarife modelleri belirler |
| MSG (Musiki Eseri Sahipleri Grubu Meslek Birliği) | Besteci, söz yazarı, yayımcı ve aranjör üyeleri | Radyo ve TV kuruluşlarını sözleşmeye davet eder; Dijital Lisanslama kapsamında dijital platformları, karasal yayınların internetten eş zamanlı yayınlarını ve müzik kullanan uygulamaları lisanslar |
| MÜ-YAP (Bağlantılı Hak Sahibi Fonogram Yapımcıları Meslek Birliği) | Fonogram (ses kaydı) yapımcıları; IFPI'ın Türkiye ulusal grubu | Radyo-TV yayınları ile internet, mobil ve kablolu ortamlarda umuma iletim için yapımcı izni gerektiğini belirtir; yayın kuruluşları için standart sözleşme sunar, platformlar için kullanım modeline göre sözleşme hazırlar |
| MÜYORBİR (Müzik Yorumcuları Meslek Birliği) | İcracı sanatçıların bağlantılı hakları | Lisanslama alanları arasında radyo yayın kuruluşlarını ve "dijital ortamda müzik kullanım, yayın ve satış yapan kuruluşları" sayar |
Tablodaki birlikler dışında da müzik alanında faaliyet gösteren meslek birlikleri bulunabilir. Çaldığınız repertuvarın hangi birliklerin kapsamına girdiğini netleştirmek için birliklerle doğrudan görüşmek en sağlıklı yoldur.
İnternet radyosu için lisans süreci nasıl işler?
Birliklerin sitelerinde internet radyosuna özel adım adım bir süreç yayınlanmış değil; ama sundukları formlar ve açıklamalar genel bir yol haritası çizer:
- 1. Yayın modelinizi netleştirin: Sadece internetten mi yayın yapacaksınız, yoksa karasal bir radyonun internetten eş zamanlı yayını mı? Yaklaşık dinleyici sayısı, yayın süresi, reklam alıp almadığınız gibi bilgiler tarifeyi etkiler. MESAM, tarifelerin kullanıcı kuruluşun niteliği, kullanım biçimi ve istenen iznin kapsamına göre belirlendiğini yazar.
- 2. Eser sahibi birlikleriyle görüşün: MESAM sitesinde "Dijital Alan Lisans Başvuru Formu" ve "Radyo-TV Lisans Başvuru Formu" bulunur. MSG sitesinde de "MSG Dijital Alan Lisans Başvuru Formu" ve "MSG RTV Başvuru Formu" yer alır.
- 3. Bağlantılı hak birlikleriyle görüşün: MÜ-YAP başvurularının Ortak Lisanslama Birimi tarafından yürütüldüğünü, platformlar için standart sözleşme olmadığını ve kullanım ile iletim modeline göre sözleşme metni hazırlandığını belirtir. MÜYORBİR'in sitesinde lisanslama formları ve tarifeler sayfaları vardır.
- 4. Yazılı sözleşme imzalayın: FSEK madde 52 gereği sözleşme yazılı olmalı ve kapsadığı haklar ayrı ayrı gösterilmelidir.
- 5. Çalma listelerini bildirin: Madde 43, kullanılan eser, icra ve fonogram listelerinin birliklere bildirilmesini zorunlu tutar. MESAM sitesindeki formlar arasında "Radyo / Mağaza / AVM / Cafe / Bar / Ulaşım Eser Bildirim Formu" bulunur. Yayın yazılımınızın çalma geçmişini (playlist log) saklaması bu nedenle işinizi kolaylaştırır.
Lisanssız yayının kanundaki sonuçları
FSEK, izinsiz kullanım için hem hukuk hem ceza yollarını düzenler. Aşağıdaki maddeler kanun metninde yer alan hükümlerdir; somut bir olayda nasıl uygulanacağı mahkemenin takdirindedir.
| Madde | Konu | Kanundaki hüküm (özet) |
|---|---|---|
| 66 | Tecavüzün ref'i davası | Hakkı ihlal edilen kişi ihlalin kaldırılmasını dava edebilir; ihlal edenin kusuru şart değildir |
| 68 | Mali haklara tecavüz | Yazılı izin almadan umuma iletenlerden, sözleşme olsaydı istenebilecek bedelin veya rayiç bedelin en çok üç kat fazlası istenebilir |
| 69 | Tecavüzün men'i davası | İhlal tehlikesi veya ihlalin tekrarı muhtemelse önlenmesi dava edilebilir |
| 70 | Tazminat davası | Manevi tazminat ve kusur varsa maddi tazminat ile elde edilen kârın verilmesi istenebilir |
| 71 | Suçlar | Hak sahibinin yazılı izni olmadan bir eseri, icrayı veya fonogramı umuma iletenler hakkında bir yıldan beş yıla kadar hapis veya adlî para cezası öngörülür |
| 75 | Şikâyet | 71 ve 72'nci maddelerdeki suçlarda soruşturma ve kovuşturma şikâyete bağlıdır |
| Ek 4 | İnternet içerik sağlayıcıları | Hak sahibi önce içerik sağlayıcıdan üç gün içinde ihlalin durdurulmasını ister; devam ederse Cumhuriyet savcısına başvuruyla servis sağlayıcıdan hizmetin durdurulması istenebilir |
Meslek birlikleri de sitelerinde bu konuda açık konuşur: MESAM ve MSG, sözleşme imzalamayan veya sözleşme davetine uymayan kullanıcılar için kullanılan eserlere ilişkin tespitler yapıldığını ve yasal yollara başvurulduğunu belirtir.
Sık yapılan yanlışlar
- "Şarkıyı satın aldım, çalabilirim": Satın alma kişisel kullanım içindir. Umuma iletim hakkı (madde 25 ve 80) ayrı bir haktır.
- "Küçük bir radyoyum, kimse fark etmez": Bu yazıda incelediğimiz maddelerde dinleyici sayısına bağlı bir muafiyet yer almıyor. MÜ-YAP'ın sitesinde ihlal için fonogramın erişilebilir kılınmasının yeterli olduğu, erişimin gerçekleşmesinin gerekmediği yazar.
- "Tek birlikle anlaştım, tamamım": Eser sahibi hakları ile bağlantılı haklar farklı birliklerce yönetilir.
- "Yurt dışı sunucu kullanıyorum, Türk hukuku uygulanmaz": Bu konu uzmanlık gerektirir; sunucunun yeri tek başına belirleyici olmayabilir. Bir avukata danışın.
- "Telifsiz müzik" etiketine körü körüne güvenmek: Lisans metnini okuyun; bazı lisanslar yayın kullanımını kapsamaz veya atıf şartı koyar.
Sık Sorulan Sorular
İnternet radyosu için MESAM lisansı yeterli mi?
Tek başına yeterli olmayabilir. MESAM eser sahiplerini (besteci, söz yazarı) temsil eder; kayıtların yapımcı ve icracı hakları MÜ-YAP ve MÜYORBİR gibi bağlantılı hak birliklerince yönetilir. Ayrıca aynı alanda MSG gibi başka eser sahibi birlikleri de vardır. Repertuvarınıza göre hangi birliklerle anlaşmanız gerektiğini birliklere danışın.
Radyo telif ücreti ne kadar?
Tutar birliklere, yayın modeline ve kapsamına göre değişir. MESAM, tarifelerin kullanıcının niteliği, kullanım biçimi ve iznin kapsamına göre belirlendiğini belirtir. Güncel tarifeyi birliklerin resmî "Tarifeler" sayfalarından veya doğrudan başvuru yaparak öğrenin.
Podcast'te müzik kullanmak da aynı kurallara mı tabi?
FSEK madde 25 ve 80, gerçek kişilerin seçtikleri yer ve zamanda erişimini sağlayacak şekilde umuma iletimi (isteğe bağlı erişim) de ayrıca hak sahibine bağlar. Podcast'in RTÜK boyutu için podcast RTÜK denetimine tabi mi yazısına bakabilirsiniz; müzik kullanımı için ise birliklerle görüşün.
Telif lisansı aldım, RTÜK lisansına da ihtiyacım var mı?
Bunlar ayrı yükümlülüklerdir. RTÜK lisansı konusu bu yazıda ve radyo kurmak için ne gerekir yazısında ele alınmıştır.
Lisanssız yayın tespit edilirse ne olur?
Kanun, hak sahiplerine veya birliklere hukuk davası (madde 66-70) ve şikâyete bağlı ceza davası (madde 71 ve 75) yolunu açar. Madde 68'e göre izinsiz umuma iletimde, sözleşme olsaydı istenebilecek bedelin en çok üç kat fazlası istenebilir. Böyle bir durumda bir avukattan destek almanızı öneririz.
Yazılım ve platform adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen şirketlerle ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: Telif hakkı nedir · İnternetten yayın ve RTÜK lisansı · Radyo veya TV lisans başvurusu · İnternet radyosu nasıl kurulur · AutoDJ nedir · Radyonuzu dizinlere ekleme