Özel ders vermek yasal mı sorusunun kısa cevabı şudur: incelediğimiz mevzuatta bire bir özel dersi doğrudan yasaklayan ya da ayrıca düzenleyen bir hüküm yok; ancak 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu, her ne ad altında olursa olsun eğitim ve öğretim sunmak amacıyla yürütülen faaliyetleri Millî Eğitim Bakanlığının izin ve denetimine bağlıyor ve izinsiz bir yer kurup işletmeyi ağır yaptırımlara bağlıyor. Devlet okulunda kadrolu öğretmenseniz bunlara ek olarak 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu kapsamındaki kazanç getirici faaliyet yasağı devreye giriyor. Yani cevap; nerede, kime, hangi düzende ve hangi statüde ders verdiğinize göre değişiyor.
Bu rehberde önce kanunun kurum açma iznini hangi durumlarda şart koştuğunu, ardından evde, öğrencinin evinde ve internet üzerinden verilen derslerin bu çerçevede nereye düştüğünü, etüt merkezi ile izinli kurum türleri arasındaki farkı, kamu ve özel sektörde çalışan öğretmenlerin durumunu ve işe başlamadan önce kontrol etmeniz gereken adımları anlatıyoruz. Vergi tarafını ayrı bir yazıda, koçluk işinin genel kurgusunu da eğitim koçluğu nasıl yapılır rehberimizde ele aldık.
Özel ders vermek yasal mı? Kanun ne diyor?
Konunun temel metni 5580 sayılı Kanundur. Kanun m.1 ile kapsamını Türkiye Cumhuriyeti uyruklu gerçek kişiler, özel hukuk tüzel kişileri ve yabancılar tarafından açılan özel öğretim kurumları olarak belirler. m.2 ise "kurum" kavramını sayar: okullar, çeşitli kurslar, özel öğretim kursları, uzaktan öğretim yapan kuruluşlar, sosyal etkinlik merkezleri ve benzeri özel öğretim kurumları. Yani kanunun ana konusu, bir yer ya da yapı olarak faaliyet gösteren kurumlardır.
Asıl kritik hükümler m.3 içindedir. Bu maddeye göre bir kurumda öğretime başlamak için kurum açma izni almak zorunludur ve izin alınmadan kuruma öğrenci kaydı yapılamaz. Aynı madde, kanun kapsamındaki faaliyetlerin yetkili makamlardan izin alınmadan yapılamayacağını söyler. Sonradan eklenen bir fıkra ise kapsamı çok genişletir: her ne ad altında olursa olsun, eğitim ve öğretim sunmak amacıyla yürütülen faaliyetler Bakanlığın izin ve denetimine tabidir ve bu faaliyetleri yürütenler özel öğretim kurumları için öngörülen kurallara uymakla yükümlüdür.
Yaptırım da aynı maddededir: kanun kapsamındaki eğitim ve öğretim faaliyetlerini yapan, ancak kurum açma izni ile iş yeri açma ve çalışma ruhsatı bulunmayan yerleri kuran veya işletenlere kanunda öngörülen idari para cezası uygulanır ve bu yerler valilikçe kapatılır. Hükmün hedefi "yer" kurmak ve işletmektir; bu yüzden ders verdiğiniz mekânın niteliği, sorunun merkezindedir.
Bir de kanunun ek m.2 hükmü var. Buna göre okullar ve özel öğretim kursları dışında, başka adlarla da olsa ilköğretim ve ortaöğretim örgün eğitim programlarının aynısını ya da bir kısmını uygulayan veya bu programlara yönelik deneme ve seviye tespit sınavı gibi adlarla toplu sınav organizasyonu yapan özel öğretim kurumları ya da yerler, yüz yüze veya uzaktan öğretim yöntemiyle açılamaz ve işletilemez. Okul derslerine destek veren özel öğretmenler ve sınav koçları için bu hüküm, özellikle grup çalışması ve toplu deneme düzenleme fikri açısından önemlidir.
Hangi durumda kurum açma izni gündeme gelir?
Aşağıdaki tablo, sık karşılaşılan çalışma biçimlerini kaynak metinlerin söyledikleriyle eşleştirir. "Kaynakta ne var" sütunu yalnızca okuduğumuz metne dayanır; "ne yapmalısınız" sütunu ise profesyonel öneridir.
| Çalışma biçimi | Kaynakta ne var | Ne yapmalısınız |
|---|---|---|
| Öğrencinin evinde bire bir ders | Bu durumu ayrıca düzenleyen hüküm yok; genel kapsam fıkrası geçerli | Düzeninizi milli eğitim müdürlüğüne sorun, vergi kaydını ihmal etmeyin |
| Kendi evinizde bire bir ders | Ayrı hüküm yok; evin bir "yer" olarak işletilmesi tartışma doğurabilir | Tabela, ilan ve sürekli öğrenci akışı varsa mutlaka resmî görüş alın |
| Kendi evinizde ya da kiralık bir mekânda grup dersi | İzinsiz yer kurma ve işletme yaptırımı ile ek m.2 yasağı doğrudan ilgili | Grup çalışması planlıyorsanız izinli kurum modelini araştırın |
| Tabelalı bir ofis ya da ders salonu | Kurum açma izni ve iş yeri açma ve çalışma ruhsatı gerekir | Kurum türünü seçip başvuru sürecini milli eğitim müdürlüğüyle yürütün |
| İnternet üzerinden bire bir ders | Ayrı hüküm yok; ek m.2 uzaktan yöntemi de kapsıyor | Okul programını toplu biçimde uyguluyorsanız resmî görüş alın |
| Toplu deneme sınavı organizasyonu | Ek m.2, okul ve özel öğretim kursları dışında bu organizasyonları yasaklıyor | Bireysel olarak toplu deneme düzenlemeyin |
| Koçluk: planlama, takip, motivasyon görüşmesi | Koçluğu ayrıca tanımlayan hüküm yok | Hizmetinizi açıkça tanımlayın ve gerektiğinde resmî görüş alın |
Tablodan çıkan genel ilke şudur: bir mekânı ders yeri olarak düzenli biçimde işletmeye, birden fazla öğrenciyi bir araya toplamaya ve okul programını yapılandırılmış biçimde uygulamaya yaklaştıkça kurum mevzuatının alanına girersiniz. Bire bir, öğrencinin kendi ortamında ya da internet üzerinden yürüyen çalışmada ise metin sessizdir; bu sessizliği kendi lehinize yorumlamak yerine resmî bir cevapla netleştirmek gerekir.
Etüt merkezi, özel öğretim kursu ve diğer kurum türleri
Eskiden sık duyulan "öğrenci etüt eğitim merkezi" kavramı bugün kanunun kurum tanımında yer almıyor. 5580 sayılı Kanunun m.2 metnine düşülen dipnotlara göre bu ibare kurum tanımından çıkarılmış; geçici m.5 de faaliyetteki etüt merkezlerinin kanunda tanımlanan kurum türlerinden birine dönüşmesini, dönüşmeyenlerin ise kapatılmasını öngörmüştür. Bu yüzden bugün "etüt merkezi açmak" diye ayrı bir yol yoktur; açmak istediğiniz yapının güncel kurum türlerinden hangisine girdiğine bakmanız gerekir.
Millî Eğitim Bakanlığı Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği m.4, güncel kurum türlerini tanımlar. Sınav hazırlığı ve okul desteğiyle en çok ilgili olanlar şunlardır:
- Özel öğretim kursu: Bakanlıkça belirlenmiş bilim gruplarına uygun ortamlarda, ortaöğretim seviyesinde ve tek bir bilim grubunda eğitim veren kurum.
- Sosyal etkinlik ve gelişim merkezi: ortaokul öğrencilerinin sosyal, kültürel, sanatsal ve sportif faaliyetleriyle birlikte akademik gelişimlerine yönelik çalışmaların yapıldığı kurum.
- Öğrenci etkinlik merkezi: ilkokul çağındaki öğrencilere çeşitli alanlarda eğitim verilen ve ödev ile projelerinde bireysel destek sunulan kurum.
- Çeşitli kurslar ve kişisel gelişim kursları: kişilerin bilgi, beceri, dil ve yeteneklerini geliştirmeye yönelik kurumlar.
- Uzaktan öğretim yapan kurslar: eğitimi iletişim araçlarıyla veren kurumlar.
Kurum açmak ne gerektirir?
Kanunun m.3 hükmüne göre izin başvurusu ilgili milli eğitim müdürlüğüne yapılır ve okullar dışındaki kurumlara izni valilik verir. İznin verilmesi; binanın Bakanlık standartlarına uygun olmasına, ders araç gerecinin yeterliliğinin raporla tespit edilmesine, yönetici ve öğretmenlerin nitelik bakımından uygun bulunmasına ve kurumun yönetmeliği ile öğretim programının Bakanlıkça onaylanmasına bağlıdır. m.4, kurucularda ve personelde belirli suçlardan ceza almamış olma gibi şartlar arar. m.8 ise kurumda çalışacak yönetici ve öğretmenlerin valilik izni olmadan işe başlatılamayacağını söyler.
Reklam tarafında da kurallar var. Kanunun m.11 hükmüne göre kurumlar yalnızca amaçlarına uygun tanıtıcı reklam verebilir, reklamlarında gerçeğe aykırı beyanda bulunamaz ve televizyonda reklam yapamaz. Yönetmeliğin ek m.4 hükmü de kurumların reklam ve ilanlarında öğrenci resimlerinin, isimlerinin ve başarı bilgilerinin kullanılamayacağını düzenler. Bireysel çalışan bir öğretmen bu yönetmeliğin muhatabı olmasa bile, başarı vaadi içeren tanıtımın genel reklam kuralları açısından da sorunlu olduğunu öğrenci bulma rehberimizde anlatıyoruz.
Devlet okulunda öğretmenseniz: ek iş yasağı
657 sayılı Kanunun m.28 hükmü memurların Türk Ticaret Kanununa göre tacir veya esnaf sayılmalarını gerektirecek bir faaliyette bulunmasını yasaklar. Aynı maddenin güncel metni, memurların mesleki faaliyette veya serbest meslek icrasında bulunmak üzere ofis, büro ve benzeri yerler açamayacağını ve gerçek kişilere ya da özel hukuk tüzel kişilerine ait herhangi bir iş yerinde çalışamayacağını da açıkça söyler. Bu yasağın dışında tutulanlar ise kooperatif ve meslek kuruluşu organlarındaki bazı görevler ile özel kanunlarda belirtilen görevlerdir.
Böyle bir özel düzenleme 5580 sayılı Kanunun m.8 hükmündedir. Buna göre ihtiyaç hâlinde resmî okullarda görevli öğretmenlere; asıl görevlerini aksatmamak, aylık karşılığı okutmakla yükümlü oldukları ders saatini doldurmak ve çalıştıkları kurumun izni olmak kaydıyla, yalnızca okullarda ve kanunda belirtilen sınır içinde ücretli ders verilebilir. Aynı madde, öğretmenlik niteliğini taşıyan diğer Devlet memurlarına da ilgili birimlerin izniyle ve kanundaki sınırla ücretli ders görevi verilebileceğini düzenler.
Özel okulda ya da kursta çalışıyorsanız
5580 sayılı Kanunun m.9 hükmüne göre kurumlarda çalışan öğretmenlerle kurucu arasında yazılı iş sözleşmesi yapılır ve bu öğretmenler sosyal güvenlik ile özlük hakları bakımından iş mevzuatına tabidir. Kanun, bu öğretmenlerin ayrıca bireysel özel ders vermesini ne açıkça yasaklar ne de düzenler. Bu durumda belirleyici olan çoğu zaman iş sözleşmenizdir: sözleşmede ek iş, rekabet ya da kurumun öğrencileriyle ayrıca çalışma konusunda bir hüküm olup olmadığını okuyun ve belirsiz bir nokta varsa işvereninizle yazılı olarak netleştirin.
Kurumdaki öğrencileri kurum dışında ayrıca derse almak, yasal olmasa bile güven ve sözleşme açısından en sık sorun çıkaran durumdur. Kendi öğrenci çevrenizi kurmak istiyorsanız bunu kurumla ilişkinizi zedelemeyecek şekilde, açık ve şeffaf biçimde yapın.
İnternet üzerinden özel ders ve koçluk
Online ders veren öğretmenler genellikle mekân sorunu olmadığı için mevzuatın dışında kaldıklarını düşünür. Oysa kanun "uzaktan öğretim kurumu" kavramını m.2 içinde tanımlar ve ek m.2 hükmü örgün eğitim programlarını uygulayan yapıların uzaktan yöntemle de açılamayacağını söyler. Bire bir canlı dersin bu kapsama girip girmediği metinde ayrıca belirtilmemiştir. Kayıtlı ders içeriklerini ve toplu sınıfları okul programına paralel biçimde satmaya başladığınızda ise kurumsal bir yapıya yaklaştığınızı unutmayın.
Koçluk, yani öğrencinin çalışma planını kurmak, takibini yapmak, deneme sonuçlarını birlikte yorumlamak ve motivasyonunu desteklemek, ders anlatımından farklı bir hizmettir; ancak incelediğimiz metinlerde koçluğu ayrıca tanımlayan bir hüküm bulunmuyor. Hizmetinizi sitenizde ve sözleşmenizde açıkça tanımlamak, hem velinin beklentisini hem de olası bir resmî incelemede durumunuzu netleştirir. İnternetten paket satıyorsanız mesafeli satış sözleşmesi kurallarına da uymanız gerekir.
İşe başlamadan önce yasal kontrol listesi
Aşağıdaki sıra, yasal zemini sonradan sökmek zorunda kalmadan kurmanızı sağlar:
- Çalışma biçiminizi yazılı olarak tarif edin: nerede, kaç öğrenciyle değil, hangi düzende ve hangi içerikle çalışacağınızı açıkça yazın.
- Kamuda görevliyseniz önce kurumunuzdan yazılı görüş alın; bu adımı atlamayın.
- Özel bir kurumda çalışıyorsanız iş sözleşmenizi ek iş açısından okuyun.
- Düzeninizin kurum açma izni gerektirip gerektirmediğini il ya da ilçe milli eğitim müdürlüğüne yazılı olarak sorun ve cevabı saklayın.
- Grup dersi ya da toplu deneme planlıyorsanız izinli kurum modellerini ve başvuru şartlarını inceleyin.
- Gelirinizin vergisel niteliğini belirleyin ve gerekiyorsa vergi kaydınızı açın.
- Öğrenci ve veli verilerini nasıl toplayıp saklayacağınızı 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu çerçevesinde planlayın.
- Tanıtım metinlerinizde başarı garantisi ve gerçeğe aykırı vaat kullanmayın.
Bu adımları tamamladıktan sonra öğrenci kayıtlarınızı, ders notlarınızı ve veli yazışmalarınızı düzenli tutmak işinizin hem kalitesini hem de güvencesini belirler. Biz bu düzeni kurmayı kolaylaştırmak için eğitim koçları ve özel öğretmenler için hazırladığımız yazılım üzerinde çalışıyoruz; hangi aracı kullanırsanız kullanın, yukarıdaki yasal zemin aynıdır.
Bir özel öğretmenin yasal açıdan düzenli bir günü
Aşağıdaki senaryo bire bir çalışan, kamuda görevi olmayan ve vergi kaydını açmış bir özel öğretmeni anlatır. Sabah, gün içindeki derslerin konumlarını kontrol edersiniz: öğrencilerin bir kısmıyla kendi evlerinde, bir kısmıyla internet üzerinden çalışıyorsunuz ve milli eğitim müdürlüğünden aldığınız yazılı cevabı dosyanızda tutuyorsunuz. Öğleden önce yeni bir veliyle tanışma görüşmesi yaparsınız; hizmetin kapsamını, iletişim kurallarını ve kişisel verilerin nasıl kullanılacağını yazılı olarak paylaşırsınız.
Öğleden sonra bir veli, birkaç öğrenciyi sizin evinizde birlikte çalıştırmanızı ister. Bunun izinsiz bir yer işletme anlamına gelebileceğini bildiğiniz için teklifi kibarca geri çevirir, gerekirse öğrencileri izinli bir kuruma yönlendirirsiniz. Akşam, günün tahsilatları için makbuzlarınızı düzenler, ders notlarınızı kaydeder ve ertesi günün planını hazırlarsınız. Bu düzenin hiçbir adımı karmaşık değildir; önemli olan her kararın yazılı bir dayanağının olmasıdır.
Sık yapılan hatalar
- "Herkes yapıyor" diye kendi evinde düzenli grup dersleri başlatmak ve evi fiilen bir ders yerine dönüştürmek.
- Kamuda kadrolu öğretmenken kurumundan görüş almadan okul dışında ücretli ders vermek.
- Özel bir kurumda çalışırken iş sözleşmesini okumadan kurumun öğrencileriyle ayrıca çalışmak.
- Sosyal medyada toplu deneme sınavı duyurmak; ek m.2 bu organizasyonları okul ve özel öğretim kursları dışında yasaklar.
- "Etüt merkezi" adıyla tabela asmak; bu ad bugün kanundaki kurum türleri arasında yer almıyor.
- Yasal statüyü düşünüp vergi kaydını unutmak; bu konular birbirinden bağımsızdır.
- Milli eğitim müdürlüğünden sözlü bilgi alıp yazılı kayıt tutmamak.
Sık Sorulan Sorular
Evde özel ders vermek yasal mı?
İncelediğimiz kanun ve yönetmelikte, evde bire bir özel dersi ayrıca düzenleyen bir hüküm yok. Ancak 5580 sayılı Kanun eğitim ve öğretim amacıyla yürütülen faaliyetleri genel olarak Bakanlığın izin ve denetimine bağlar ve izinsiz yer kurup işletmeyi yaptırıma bağlar. Evinizi düzenli bir ders yeri olarak kullanacaksanız, özellikle de grup çalışacaksanız, milli eğitim müdürlüğüne yazılı olarak danışın.
Öğretmenler özel ders verebilir mi?
Kamuda kadrolu öğretmenler için 657 sayılı Kanunun m.28 hükmü kazanç getirici faaliyetleri sınırlar; 5580 sayılı Kanunun m.8 hükmü ise izinle ve yalnızca okullarda ücretli ders verilmesine imkân tanır. Okul dışında bireysel özel ders için kurumunuzdan yazılı görüş almadan adım atmayın. Özel kurumlarda çalışan öğretmenler için belirleyici olan çoğu zaman iş sözleşmesidir.
Özel ders vermek için izin nereden alınır?
Kurum açma izni başvuruları 5580 sayılı Kanunun m.3 hükmüne göre ilgili milli eğitim müdürlüğüne yapılır. Bire bir çalışmanızın izin gerektirip gerektirmediğini öğrenmek için de aynı müdürlüğe başvurabilirsiniz. Cevabı yazılı olarak almanız, ileride doğabilecek bir tartışmada en güçlü dayanağınız olur.
Online özel ders vermek için izin gerekir mi?
Kanun uzaktan öğretim kurumlarını tanımlar ve ek m.2 hükmü okul programlarını uygulayan yapıların uzaktan yöntemle de açılamayacağını söyler. Bire bir canlı dersin durumu metinde ayrıca belirtilmemiştir. Toplu sınıf, kayıtlı ders paketi ya da okul programına paralel yapılandırılmış içerik satmayı planlıyorsanız resmî görüş almanızı öneririz.
Üniversite öğrencisi özel ders verebilir mi?
İncelediğimiz metinlerde üniversite öğrencilerinin bire bir özel ders vermesini ayrıca düzenleyen bir hüküm yok; yukarıdaki genel çerçeve onlar için de geçerlidir. Gelir düzenli hâle geldiğinde vergi yükümlülüğü de doğabilir; bu konuyu vergi rehberimizde anlatıyoruz.
Etüt merkezi açmak serbest mi?
Hayır. "Öğrenci etüt eğitim merkezi" bugün kanundaki kurum türleri arasında yer almıyor. İlkokuldan liseye kadar öğrencilere yönelik bir merkez açmak istiyorsanız, özel öğretim kursu, sosyal etkinlik ve gelişim merkezi ya da öğrenci etkinlik merkezi gibi güncel kurum türlerinden birinin şartlarını karşılayıp kurum açma izni almanız gerekir.
Marka adları sahiplerine aittir. Bu yazı bağımsız bir teknik rehberdir; adı geçen kuruluşlarla bayilik veya ortaklık ilişkisi bulunduğu anlamına gelmez.
İlgili içerikler: Eğitim koçluğu nasıl yapılır? · Özel ders vergi ve fatura · Eğitim koçu nasıl olunur? · Özel ders öğrenci bulma · Mesafeli satış sözleşmesi